Klimaatadaptatie

De gevolgen van klimaatverandering worden in Europa steeds merkbaarder. Ondanks de inspanning voor het verminderen van de CO2-uitstoot, houdt de Europese Unie rekening met de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering. Vroegtijdige aanpassingen (klimaatadaptatie) moeten Europa klimaatbestendiger maken en de maatschappelijke, sociale, economische, ecologische kosten van klimaatverandering beperken.  

De EU moet in 2050 volledig in staat zijn zich aan te passen aan de effecten van de klimaatverandering. Om dit te bereiken is, in het kader van de Europese Green Deal, in 2021 een nieuwe klimaatadaptatiestrategie ontwikkeld. Deze strategie moet ervoor zorgen dat de EU maatschappelijk en economisch weerbaar is tegen de gevolgen van klimaatverandering. Denk hierbij aan teruglopende oogstopbrengst door toenemende droogte of oversterfte door extreme hitte. De nieuwe adaptatiestrategie streeft naar een slimmere, snellere en systematischere klimaatadaptatie en meer internationale aandacht voor het aanpassingsvermogen van landen en regio’s.

Europees beleid

De nieuwe adaptatiestrategie

De Commissie faciliteert kennisontwikkeling en uitwisseling van best practices tussen lidstaten, regio’s en steden. Bijvoorbeeld op het gebied van rampenpreventie. Het Climate ADAPT-webportaal werd als onderdeel hiervan ontwikkeld. Het webportaal bevat onder andere informatie over aanpassingsmaatregelen op alle administratieve niveaus, een toolset voor adaptatieplanning en casestudies. De ‘Urban Adaptation Support Tool’ helpt lokale autoriteiten bij het ontwikkelen, implementeren en monitoren van klimaatadaptatiestrategieën. 

Rapportageverplichtingen klimaatadaptatie

Iedere twee jaar moeten lidstaten informatie aan de Commissie verstrekken over de maatregelen die zij hebben uitgevoerd of gepland. Deze verplichting komt voort uit Verordening 525/2013 die lidstaten verplicht te rapporteren over de nationale adaptatieplanning en -strategieën, toen nog iedere vier jaar. De frequentie is door Verordening 2018/1999 aangepast naar elke twee jaar (vanaf 15 maart 2021). 

Daarnaast verplicht Verordening 2018/1999 lidstaten klimaatadaptatiedoelstellingen mee te nemen in de nationale energie- en klimaatplannen (INEK’s) die lidstaten elke vijf jaar moeten opstellen.

Stand van zaken

Het laatste verslag over de nationale adaptatieplanning en -strategieën is in 2019 gepubliceerd. Ook heeft de Commissie de klimaatadaptatiestrategie in 2019 geëvalueerd. Ze constateerde dat de strategie wel heeft aangemoedigd tot lokale, regionale en nationale aanpassingsstrategieën, maar dat er nog veel te winnen valt. Zo blijken er minder klimaatadaptatiestrategieën te zijn ontwikkeld op lokaal niveau dan verwacht. Maar vooral ten aanzien van de uitvoering en monitoring van nationale klimaatadaptatieplannen is er nog veel te verbeteren, aldus de evaluatie. 

Klimaatadaptatie in EU wet- en -regelgeving

Verder is klimaatadaptie ook direct en indirect meegenomen in verschillende richtlijnen. In bijvoorbeeld de Kaderrichtlijn Water (2000/60/EG) is klimaatverandering niet expliciet opgenomen in de tekst, maar vanwege de cyclische aanpak van het stroomgebiedbeheerproces is deze richtlijn toch in staat om klimaatverandering aan te pakken. 

Stroomgebiedbeheerplanning

Onder de Kaderrichtlijn Water (KRW) zijn lidstaten verplicht om elke zes jaar stroomgebiedbeheerplannen op te stellen. Om stroomgebiedbeheerders te ondersteunen bij het implementeren van de KRW heeft de Europese Commissie verschillende richtsnoeren en technische documenten opgesteld. Deze richtsnoeren hebben geen wettelijk karakter en leggen geen nieuwe regels vast, maar geven een leidraad voor de toepassing van de bestaande richtlijn.

Voor de aanpassing aan klimaatverandering is richtsnoer 24  ‘Stroomgebiedsbeheerplanning in een veranderend klimaat’ gepubliceerd. Dit document biedt een leidraad hoe lidstaten binnen de structuur en het tijdspad van de KRW (dus tot 2027) klimaatadaptatie kunnen integreren en voorbereidingen voor de gevolgen voor het water (zoals overstromingen en droogtes) kunnen treffen. Het document biedt leidende principes en acties die betrekking hebben op de verschillende stappen van in het stroomgebiedbeheerplan. Het richt zich op het omgaan met beschikbare wetenschappelijke kennis, het ontwikkelen van strategieën voor adaptatie, het integreren van adaptief beheer in de stroomgebiedbeheerplan van de KRW, het omgaan met specifieke uitdagingen van toekomstige overstromingsrisico’s en waterschaarste. 

Zo wordt er in cyclus van de KRW van lidstaten verwacht dat ze aantonen:

  • hoe prognoses over klimaatveranderingen zijn opgenomen in de beoordeling van knelpunten en effecten;
  • hoe monitoringsprogramma’s zijn afgestemd op het detecteren van de gevolgen van klimaatverandering;
  • dat de gekozen maatregelen veerkrachtig en robuust zijn voor toekomstige verwachte klimaatomstandigheden.
ROR-richtlijn 

Naast de KRW biedt de Richtlijn Overstromingsrisico’s (Richtlijn 2007/60/EG, ROR-Richtlijn) een kader voor klimaatadaptatie op het gebied van water. Deze richtlijn stelt een wettelijk kader vast voor de beoordeling en het beheer van overstromingsrisico’s in lidstaten. In deze richtlijn is klimaatverandering expliciet opgenomen en lidstaten dienen rekening te houden met de waarschijnlijke effecten hiervan bij het uitvoeren van de richtlijn. Meer informatie over deze richtlijn is te vinden op onze pagina overstromingsrisico’s.  

MILIEUEFFECTRAPPORTAGE: MER-richtlijn

In de gewijzigde MER-richtlijn (2014/52/EU, oorspronkelijk 2011/92/EU) is klimaatverandering en klimaatadaptie opgenomen in de MER-procedure. Met de wijziging worden de effecten van projecten op het klimaat en hun kwetsbaarheid voor klimaatverandering beoordeeld. Zo moeten projecten waar een risico bestaat voor rampen die worden veroorzaakt door klimaatverandering, worden onderworpen aan een milieueffectenbeoordeling. Daarnaast moet een beschrijving van de waarschijnlijke effecten van het project op het klimaat (bijvoorbeeld de omvang van (broeikasgas-)emissies) en de kwetsbaarheid van het project voor klimaatverandering worden aangeleverd. Ook moet de orde van grootte, de complexiteit, de waarschijnlijkheid, de duur, frequentie en de omkeerbaarheid van de effecten van het project in overweging worden genomen. 

In aanloop naar de wijziging van de MER-richtlijn is er een richtsnoer opgesteld hoe klimaatverandering in de MER-procedure geïntegreerd kan worden.

Meer informatie over deze richtlijn is te vinden op onze pagina milieueffectrapportages.

Habitatrichtlijn

Ook voor de Habitatrichtlijn is er een richtsnoer opgesteld om het beheer van Natura 2000-gebieden aan te passen aan de effecten van klimaatverandering. Het doel van de richtlijn is om de kwetsbaarheid van Natura 2000-gebieden en habitats te verminderen en de veerkracht te vergroten. De richtlijn geeft daarnaast inzicht hoe het Natura 2000-beheer zelf kan bijdragen aan klimaatmitigatie en adaptie. Het document biedt een besluitvormingskader en mogelijke maatregelen die Natura 2000-beheerders kunnen gebruiken. Zo gaat het document in op het verminderen van bestaande druk en knelpunten door het ontwikkelen van bijvoorbeeld bufferzones, het managen van de gevolgen van extreme evenementen zoals storm en brand, en het verhogen van de interconnectiviteit door het ontwikkelen van ecologische verbindingszones.

Meer informatie over deze richtlijn is te vinden op onze pagina Natura 2000.

Nationaal beleid

Het Nederlandse klimaatadaptatiebeleid is vastgelegd in de Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS) en het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. De NAS biedt perspectief aan alle programma’s in Nederland waarin partijen aan klimaatadaptatie werken en faciliteert deze werkzaamheden. Het Deltaplan gaat specifiek in op de gevolgen voor het watermanagement en heeft als doel om Nederland te beschermen tegen overstromingen, te zorgen voor voldoende zoetwater en Nederland klimaatbestendig te maken.

Zowel het Deltaprogramma als de NAS bestonden al voor de publicatie van de EU-strategie. In 2016 werd de NAS herzien, deels als reactie op de EU-strategie. 

Decentrale relevantie

De EU-adaptatiestrategie heeft impact op decentrale overheden. Veel acties uit de nationale klimaatadaptatiestrategieën worden op decentraal niveau uitgevoerd. Klimaatadaptatie heeft bijvoorbeeld gevolgen voor waterbeheer, ruimtelijke ordening en infrastructuur. De waterschappen spelen een belangrijke rol als regionaal waterbeheerders en zijn verantwoordelijk voor het op orde brengen en houden van de waterkeringen en watersystemen. Gemeenten en provincies zijn van belang vanuit hun taken ten aanzien van ruimtelijke ordening en milieubeheer.

De EU-strategie moedigt decentrale overheden aan om eigen klimaatadaptatiestrategieën op te stellen. In 2017 evalueerde de Commissie de klimaatadaptatiestrategieën van de lidstaten. In Nederland werd hierbij ook naar de adaptatiestrategieën en actieplannen op subnationaal niveau gekeken. Hieruit bleek dat de meeste provincies een klimaatadaptatieactieprogramma en enkele steden adaptatiestrategieën hadden ontwikkeld.  

Het blijft belangrijk dat alle bestuursniveaus in de EU worden betrokken worden bij de regelgeving inzake klimaatverandering. De Commissie wil daarom de richtsnoeren over nationale adaptatiestrategieën in samenwerking met de lidstaten verbeteren. Financiële steun vanuit de Europese structuur- en investeringsfondsen, het LIFE programma en de faciliteit voor herstel en veerkracht moeten het lokale en regionale adaptatievermogen vergroten. Verder voorziet de strategie in het versterken van het convenant van burgemeesters om lokale en regionale overheden te helpen met de stap van klimaatadaptatieplanning naar actie. Als beleidsondersteuning voor decentrale overheden wordt een pilot-faciliteit opgezet die technische assistentie zal bieden bij het implementeren van klimaatmaatregelen.

Green Deal
In maart 2020 publiceerde de Europese Commissie de Klimaatwet. Hierin is ook klimaatadaptatie opgenomen. Klimaatadaptatie, zoals voorgesteld in deze wet, verschilt van de huidige klimaatadaptiestrategie uit 2013. De Klimaatwet wil inspanningen op het gebied van klimaataanpassing vergroten en stelt voor de ontwikkeling, implementatie, beoordeling en monitoring van nationale klimaatadaptatiestrategieën meer te reguleren.

 

Vragen over klimaatadaptatie?

Werkt u voor een decentrale overheid of het Rijk en hebt u een vraag over dit onderwerp? Neem dan kosteloos contact op met de helpdesk van Europa decentraal:

STEL UW VRAAG

Nieuws Klimaatadaptatie

Werkprogramma 2020 herzien: stand van zaken

De Europese Commissie heeft het werkprogramma voor 2020 herzien. Door de uitbraak van COVID-19 en de gevolgen daarvan verschoven de prioriteiten van de Europese Commissie en liep de uitvoering van het werkprogramma vertraging op. Initiatieven die direct verband hielden met de coronacrisis en het economische herstel hadden prioriteit. In dit artikel worden de thema’s uit het werkprogramma belicht die voor decentrale overheden relevant zijn. Ook wordt er een kort overzicht van reeds gepubliceerde initiatieven gegeven.

Lees het volledige bericht

€ 600 miljoen voor Nederlandse klimaatadaptatie

Het Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen hebben op 20 november het Bestuursakkoord Ruimtelijk Adaptatie getekend. Hierin spreken zij af om € 600 miljoen euro te investeren om Nederland voor te bereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Dat dit nodig is, blijkt uit een onderzoek dat het Joint Research Centre (JRC) van de Europese Commissie deze maand publiceerde. Hieruit bleek dat klimaatverandering grote gevolgen zal hebben voor Europa. Lees het volledige bericht

Klimaatakkoord van Parijs besproken in Marrakesh

Het klimaatakkoord van Parijs is op 4 november 2016 officieel in werking getreden. Wat de volgende stappen in de aanpak van klimaatverandering zijn, werd door de leden van de Verenigde Naties besproken tijdens de klimaatconferentie in Marrakesh van 7 tot 18 november 2016. Enkele prioriteiten op de conferentie zijn: de rol van steden, het gebruik van zonne-energie en de opschoning van de oceanen.

Lees het volledige bericht

Klimaatconferentie: Hoe om te gaan met klimaatverandering?

In november 2015 is het klimaatakkoord gesloten in Parijs: de klimaatconferentie Adaption Futures 2016 is het vervolg hierop. De conferentie vond plaats van 10 t/m 13 mei 2016. Nederland in haar rol als EU-voorzitter, zat deze mondiale conferentie samen met de Europese Commissie voor. Eén van de belangrijkste thema’s tijdens deze dagen was de aanpassing aan een veranderend klimaat.

Lees het volledige bericht

Historisch akkoord bereikt tijdens klimaattop

Tijdens de VN-klimaattop hebben 195 landen overeenstemming bereikt en een nieuw juridisch bindend klimaatakkoord gesloten. De afspraken in het akkoord moeten ertoe leiden dat de opwarming van de aarde beperkt wordt tot ruim onder 2 graden Celsius. Deze afspraken zijn (deels) juridisch bindend. Ook zijn ze ambitieus.
Lees het volledige bericht

Praktijkvragen Klimaatadaptatie