Zoeken
Staatssteun
Subonderwerpen

Risico niet-naleving

Decentrale overheden zijn zelf verantwoordelijk voor de naleving van staatssteunregels. Worden deze regels overtreden, dan kleven hier een aantal risico’s aan. Een aanmelding van steun bij de Europese Commissie is (met uitzondering van de vrijstellingen) verplicht als aan de staatssteuncriteria is voldaan. Er zijn drie gevallen van onrechtmatige staatssteun die kunnen worden onderscheiden:

  1. de steun wordt niet aangemeld maar wordt wel uitgevoerd;
  2. de steun wordt uitgevoerd voordat goedkeuring van de Commissie is verkregen;
  3. de steun is gegeven in strijd met een negatief besluit of in strijd met de voorwaarden die staan in een goedkeurend besluit.

Wanneer de steun aan de voorwaarden van punt drie voldoet, is de steun onrechtmatig én onverenigbaar met de interne markt. Onrechtmatig staatssteun kan aan de orde gesteld worden bij de Commissie, de nationale rechter of het Hof van Justitie van de Europese Unie. Soms lopen er meerdere trajecten tegelijkertijd.

Europese Commissie

De Commissie kan staatssteun onrechtmatig en onverenigbaar met de interne markt verklaren. Steun kan ook onrechtmatig maar toch verenigbaar met de interne markt verklaard worden. Dit kan in bepaalde situaties leiden tot een besluit tot terugvordering van de steun.

De Commissie kan naar aanleiding van een klacht of op eigen initiatief een onderzoek starten naar de rechtmatigheid van de staatssteun. Tijdens dit onderzoek kan de Commissie een bevel tot opschorting van de steun, tot voorlopige terugvordering van de steun of tot inlichtingenverstrekking geven. Bij niet-nakoming van deze besluiten kan de Commissie zich rechtstreeks tot het Hof van Justitie van de EU wenden om nakoming af te dwingen. Dit kan leiden tot het opleggen van een boete en/of dwangsom (art. 108 lid 2 VWEU).

Nationale rechter

De nationale rechter kan door iedereen worden gevraagd om handhaving van de standstill-bepaling af te dwingen. Derden kunnen de nationale rechter vragen om steun op te schorten of terug te vorderen. Een dergelijk verzoek kan door de nationale rechter gehonoreerd worden als deze vaststelt dat de steunmaatregel in strijd met de standstill-bepaling wordt uitgevoerd voordat deze is goedgekeurd door de Commissie. Of de steun verenigbaar is met de interne markt, wordt niet beoordeeld door de nationale rechter. Dit oordeel is voorbehouden aan de Commissie.

Hof van Justitie EU

Het Europees Hof van Justitie kan worden ingeschakeld door de Commissie wanneer een lidstaat een besluit van de Commissie niet of onjuist uitvoert. De Commissie kan dan nakoming van het besluit eisen. Het Hof kan in een dergelijke procedure aan de lidstaat een (aanzienlijke) dwangsom of boete opleggen. Ook een lidstaat kan zich tot het Hof wenden, namelijk wanneer de lidstaat het niet eens is met een besluit van de Commissie. Een lidstaat kan in dat geval beroep aantekenen tegen het besluit bij het Gerecht, dat onderdeel is van het Hof van Justitie

Besluiten van de Commissie zijn altijd gericht aan de lidstaat. Decentrale overheden in Nederland die zelfstandig beroep instelden zijn niet-ontvankelijk verklaard, omdat zij hierdoor geacht werden niet rechtstreeks en individueel geraakt te zijn.

sanctie onrechtmatige steun

De sanctie die decentrale overheden opgelegd kunnen krijgen wanneer zij onrechtmatige steun verlenen, is het herstellen van de situatie zoals die was vóór de steunverlening, Het hoofddoel van de terugvordering van onrechtmatig betaalde staatssteun is het opheffen van de verstoring van de mededinging. Deze verstoring komt voort uit het concurrentievoordeel dat door de onrechtmatige steun wordt verschaft. Meestal betekent terugvordering van de steun terugvordering vanaf het moment dat de steun beschikbaar kwam tot de datum van de terugbetaling en alle genoten rentevoordelen. De begunstigde zou anders immers geld moeten lenen tegen marktvoorwaarden, inclusief rente.

Wet NErpe

De wet NErpe heeft gevolgen voor decentrale overheden wanneer zij de staatssteunregels overtreden. Volgens deze wet heeft het Rijk namelijk de bevoegdheid om decentrale overheden wettelijk te verplichten de staatssteunregels na te leven. De boete/dwangsom die het Rijk wordt opgelegd bij het niet naleven van de Europese regels, zal daardoor bij de verantwoordelijke decentrale overheid verhaald kunnen worden.

MEER WETEN OVER DIT ONDERWERP?

Werkt u voor een decentrale overheid of het Rijk en hebt u een vraag over dit onderwerp? Neem dan contact op met de helpdesk van Europa decentraal:

STEL UW VRAAG


Nieuws Risico niet-naleving

Apple kreeg meeste ongeoorloofde staatssteun ooit

Afgelopen week stonden de (financiële) media er bol van. De Europese Commissie heeft geoordeeld dat Apple jarenlang ongeoorloofde staatssteun heeft ontvangen van de Ierse overheid. Ook wanneer decentrale overheden fiscale maatregelen treffen kunnen ze te maken krijgen met de staatssteunregelgeving. Lees het volledige bericht

Onrechtmatig verleende steun, voor herstel van natuurrampen, teruggevorderd

De Europese Commissie heeft Italië verzocht om de onrechtmatig verleende staatssteun, die is vertrekt ter compensatie van schade veroorzaakt door natuurrampen, terug te vorderen. Het gaat hier om steun aan bedrijven die, in tegenstelling tot andere begunstigden, geen schade hebben geleden door natuurrampen tussen 2002 en 2011. Ook in Nederland moet er kritisch worden afgewogen in hoeverre ontvangers van staatssteun in dergelijke gevallen recht hebben op compensatie.
Lees het volledige bericht

Praktijk Risico niet-naleving

Risico niet-naleving

In Nederland zijn er voorbeelden van zaken waar een concurrent van een begunstigde onderneming de bepaling van art. 108 lid 3 VWEU oproept:

– Samenwerkingsverband Noord-Nederland en de gemeente Groningen tegen Stichting Prins Bernardhoeve (een overheidssubsidie voor de verbouwing van het evenementencomplex Martinihal);
– Essent tegen de gemeente Appingendam (aanleg van een gemeentelijk glasvezelnetwerk);
– UPC tegen de gemeente Amsterdam (gemeentelijke betrokkenheid in Glasvezelnet Amsterdam).

Gemeente Noordwijk

Ook in zaken die over de aanbestedingsplicht van gemeenten gaan, wordt beroep gedaan op staatssteun. Zo heeft de eiser in het kort geding tegen gemeente Noordwijk over de herontwikkeling van de locatie Rederijkersplein gesteld dat zij de Commissie laat onderzoeken of het samenwerkingsverband tussen de gemeente en de gekozen ontwikkelaar aan de staatssteunregels voldoet.

Het vermoeden van staatssteun bestaat, omdat de gemeente voor de verkoop van de grond geen onafhankelijke taxatie heeft laten uitvoeren en evenmin voor een onafhankelijke biedprocedure heeft gekozen (zaak BF4232).

Publicaties Risico niet-naleving

Risico niet-naleving publicaties

‘Handhaving van EG-recht in situaties van onrechtmatige steun’, P.C. Adriaanse, Universiteit Leiden (Kluwer, 2006, ISBN 9013032753)
‘Het arrest Residex: vragen over privaatrechtelijke gevolgen van onrechtmatige staatssteun’, J.M.M. van de Hel en J.M.B. Schreuder, Tijdschrift voor Staatssteun, nr.1 november 2010
Study on the Enforcement of State Aid Law at National Level, Jones Day, Lovells, Allen & Overy. In dit rapport komt ook Nederland uitgebreid aan bod (blz. 359-406 van deel I en blz 665-669 van deel II)
De intrekking van begunstigde beschikkingen door bestuursorganen, W. den Ouden, Bestuursrecht harmoniseren: 15 jaar Awb 
De terugvordering van Europese subsidies in Nederland: Over legaliteit, rechtszekerheid en het vertrouwensbeginsel, W. den Ouden, Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar op het gebied van het staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden op 11 april 2008

Wet- en regelgeving Risico niet-naleving

Risico niet-naleving

Decentrale overheden zijn zelf verantwoordelijk voor de naleving van de staatssteunregels. Worden de regels overtreden, dan kan de Europese Commissie de lidstaat daarop aanspreken.

Onrechtmatig verleende steun

Niet aangemelde steun of steun die onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt levert zowel juridische als financiële risico’s op. Ook kan het leiden tot een vertrouwensbreuk tussen de overheid en ondernemingen. Enkel de Europese Commissie en het Hof van Justitie kunnen uitsluitsel geven ten aanzien van de vraag of er sprake is van staatssteun. Echter, Europa decentraal ondersteunt decentrale overheden bij de staatssteunprocedure.

Onrechtmatig ontvangen steun

Elke ontvanger van onrechtmatig toegekende steun moet er rekening mee houden dat het bedrag wellicht terugbetaald moet worden. Als een decentrale overheid, en daarmee de lidstaat, de terugvordering niet naar behoren uitvoert, dan kan de Commissie naar het Hof van Justitie stappen.

Juridische risico’s

Benadeelde ondernemingen en belanghebbende concurrenten kunnen stappen ondernemen tegen onrechtmatig verleende steun (art. 108 lid 3 VWEU). Dit kan op verschillende manieren:

– Een klacht bij de Commissie. De Commissie is verplicht onderzoek te doen bij een klacht. De steunmaatregelen mogen niet worden uitgevoerd tot het onderzoek heeft geleid tot een eindoordeel (art. 108);
– Bij de nationale rechter kan er stopzetting of terugvordering van niet gemelde steun geëist worden;
– Bij de nationale rechter kan een schadevergoeding geëist worden voor de schade die de concurrent heeft geleden door de onrechtmatige steun aan een onderneming.

Er zijn verschillende praktijkvoorbeelden.

Financiële risico’s

Het niet naleven van de Europese staatssteunregels kan problemen opleveren bij de accountantscontrole. Onrechtmatig verstrekte subsidies of staatssteun kan bij overschrijding van de vastgelegde goedkeuringstoleranties leiden tot een niet-goedkeurende accountantsverklaring bij de jaarrekening van een decentrale overheid.

Een decentrale overheid kan ook risico lopen bij het verstrekken van leningen en garanties als de steunontvangende onderneming niet meer aan zijn verplichtingen kan voldoen. De overheid moet in dat geval de kosten zelf dragen.

Risico niet-naleving Wet- en regelgeving

Wetsvoorstel NErpe

Zodra het wetsvoorstel NErpe in werking treedt, krijgt het Rijk de bevoegdheid om decentrale overheden wettelijk te verplichten de staatssteunregels na te leven. De boete/dwangsom die het Rijk wordt opgelegd bij het niet naleven van de Europese regels, zal bij de verantwoordelijke decentrale overheid verhaald kunnen worden.

Kamerfracties kritisch

In november 2010 is de Eerste Kamerbehandeling in de Vaste Commissie van BZK/Algemene Zaken een aantal Kamervragen ingebracht over het wetsvoorstel. Op 10 mei 2011 verscheen er een Memorie van Antwoord, waaruit blijkt dat de Kamerfracties kritisch zijn op het wetsvoorstel.

X