Sociaal domein

Gemeenten zijn  sinds de decentralisatieslag verantwoordelijk voor het sociale domein, waaronder jeugdzorg, werk en inkomen en zorg aan langdurig zieken en ouderen. Een deel van deze taken waren al langer bij de gemeenten belegd, een deel nemen zij over van de Rijksoverheid. Wanneer gemeenten in dit kader steun verstrekken aan ondernemingen, kunnen zij te maken krijgen met de Europese staatssteunregels. Uitgebreide informatie over de Europese staatssteunregels vindt u onder staatssteun.

Hieronder wordt uitgelegd wat er wordt verstaand onder het sociaal domein en worden verschillende gebieden van het sociaal domein toegelicht in het licht van de staatssteunregels: de bijstandsregeling voor zelfstandige ondernemers, SW-bedrijven en kinderopvang. Ook wordt kort stilgestaan bij het verschil tussen subsidieverlening en aanbesteding, aangezien daarop verschillende regels van toepassing kunnen zijn. Tenslotte worden verschillende mogelijkheden voor vrijstelling van aanmelding van de staatssteun in het kader van sociaal domein besproken.

Wetgeving

Met de drie decentralisaties wordt gedoeld op de wetgevingsprocessen waarbij onder meer de volgende drie wetten alsmede diverse onderliggende regelgeving en besluiten worden aangepast, geïntroduceerd dan wel oudere wetgeving wordt vervangen:

  • Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015)/Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ);
  • Jeugdwet;
  • Invoeringswet Participatiewet (onder meer tot wijziging van de Wet Werk en Bijstand (WBB), Wet op de sociale werkvoorziening (WSW), Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wajong) en enkele andere wetten gericht op bevordering tot deelname aan de arbeidsmarkt voor mensen met arbeidsvermogen).

Subsidie of aanbesteding?

Het verschil tussen een subsidie of een aanbesteding wordt vaak als ingewikkeld beschouwd. Wanneer er sprake is van een overheidsopdracht, dan dient er een aanbestedingsprocedure te worden gevolgd. Als er sprake is van een subsidieverlening dient rekening te worden gehouden met de staatsteunregels. Het volgen van een aanbestedingsprocedure sluit echter de mogelijkheid op ongeoorloofde staatssteun niet volledig uit. Onder subsidie en aanbesteden vindt u meer informatie over het verschil tussen subsidies en aanbestedingen. De verschillende kenmerken worden in de handreiking overheidsopdracht of subsidie van de VNG verduidelijkt.

Besluit zelfstandigen

Het Besluit bijstandverlening zelfstandigen 2004 (Bbz) is een gemeentelijke bijstandsregeling voor zelfstandige ondernemers met financiële problemen. Ondernemers kunnen van de gemeente onder bepaalde voorwaarden een (aanvullende) uitkering krijgen voor hun levensonderhoud en/of bijstand in de vorm van bedrijfskapitaal. Bij steun aan zelfstandige ondernemers via een bijstand ‘om niet’ of een lening zonder marktconforme rente, of een lening met marktconforme rente maar met niet-marktconforme voorwaarden, kan er sprake zijn van staatssteun. De Bbz-regeling wordt uitgevoerd door gemeenten. Zij zijn zelf verantwoordelijk om te zorgen dat de steunverleningen aan ondernemers in lijn zijn met de staatssteunregels.

Gemeenten kunnen bij deze staatssteuntoets gebruiken maken van het informatieblad Bbz en staatssteun, dat is opgesteld door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) in samenwerking met het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en Kenniscentrum Europa decentraal.

Steun in verband met COVID-19

Voor zelfstandig ondernemers die negatieve gevolgen ondervinden vanwege de coronacrisis heeft het kabinet de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (TOZO) opgezet. Over de TOZO en de uitvoering daarvan door gemeenten kunt u op deze pagina op onze website meer informatie vinden.

SW-bedrijven

Op basis van de Participatiewet (voorheen: Wet Sociale Werkvoorzieningen (WSW)) zijn gemeenten verantwoordelijk voor de re-integratie van mensen die nog kunnen werken, maar daarbij wel hulp nodig hebben. Gemeenten mogen hun eigen beleid over sociale werkvoorzieningen (SW) bij SW-bedrijven zelf bepalen. Hierdoor is steun van een gemeente aan een SW-bedrijf al snel selectief van aard. Als een SW-bedrijf economische activiteiten verricht en de steun ook aan de overige voorwaarden uit artikel 107, lid 1, van het VWEU voldoet, valt deze onder het staatssteunverbod.

Kinderopvang

Per 1 januari 2018 heeft de Rijksoverheid kinderopvang en peuterspeelzaalwerk geharmoniseerd. De Wet innovatie en kwaliteit kinderopvang en de onderliggende regelgeving zorgt voor de gelijkschakeling van de kwaliteitseisen voor kinderopvang en peuterspeelzaalwerk. Het onderscheid tussen de economische activiteit ‘kinderopvang’ en de (niet economische) dienst van algemeen belang ‘peuterspeelzaalwerk’ is dus verdwenen. Beide diensten worden nu dus als economisch van aard gekwalificeerd.

Sommige kinderopvanginstellingen bieden ook voorschoolse educatie aan. Voorschoolse educatie heeft een educatieve doelstelling, waarbij aanvullende kwaliteitseisen gelden die zijn geformuleerd in het Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie. Voorschoolse educatie is, net als het primair onderwijs, geen economische activiteit. Financiering hiervan wordt dus niet aangemerkt als staatssteun. Dit geldt alleen voor de activiteit voorschoolse educatie, niet voor de gehele kinderopvanginstelling, als die naast voorschoolse educatie ook andere, commerciële, diensten aanbiedt zoals kinderopvang of een peuterspeelzaal exploiteert.

Werkende ouders kunnen vanaf 1 januari 2018 kinderopvangtoeslag via het Rijk aanvragen. Dat betekent dat er voor gemeenten in beginsel geen taak meer is weggelegd om kinderopvang te financieren, immers heeft het Rijk dit overgenomen. Wanneer een gemeente bovenop de reguliere kinderopvangtoeslag nog aanvullende financiering verstrekt, dan kan er mogelijk sprake zijn van indirecte staatssteun. Mocht een overheidsorganisatie steun willen verlenen aan een kinderopvanginstelling ten behoeve van voorschoolse educatie, dan moet de gemeente ervoor waken dat de financiering niet ten goede komt aan de economische activiteiten van de kinderopvanginstelling, kinderopvang en peuterspeelzaalwerk. Voor meer informatie kunt u deze praktijkvraag raadplegen.

STAATSSTEUNCRITERIA

Decentrale overheden kunnen onderzoeken of niet aan alle vijf staatssteuncriteria is voldaan. Zo kunnen decentrale overheden binnen het sociaal domein niet alleen met subsidie steunen, maar ook door het verkopen, verhuren of verpachten van grond of gebouwen die in bezit zijn van de overheid, of met een lening of garantie. Om een economisch voordeel en daarmee staatssteun te voorkomen, moet een overheid daarbij marktconform handelen. De onderneming ontvangt dan geen marktvoordeel, waardoor er geen sprake van staatssteun hoeft te zijn. In de Mededeling staatssteun beschrijft de Europese Commissie hoe overheden een marktconforme prijs kunnen bepalen.

Vrijstellingsmogelijkheden

In beginsel dient staatssteun te worden aangemeld bij de Europese Commissie, voordat staatssteun kan worden verstrekt. Staatssteun binnen het sociaal domein kan mogelijk op basis van de volgende mogelijkheden worden vrijgesteld van aanmelding:

  • De de-minimisverordening: Als steun van een decentrale overheid aan een onderneming die sociale werkvoorzieningen aanbiedt, over een periode van drie jaar onder € 200.000 ligt, kan mogelijk van de de-minimisverordening gebruik worden gemaakt. Meer informatie over de de-minimisverordening vindt u hier.
  • Compensatie voor het uitvoeren van een Dienst van Algemeen Economisch Belang (DAEB): Sommige diensten van ondernemingen in het sociaal domein kunnen worden aangewezen als een DAEB. Zo volgt uit de DAEB Commissie gids dat decentrale overheden maatschappelijke en arbeidsintegratie als DAEB kunnen definiëren en de uitvoering ervan kunnen toewijzen aan een onderneming.
  • De Algemene Groepsvrijstellingsverordening (AGVV): Met name artikel 32 t/m 35 AGVV inzake het verlenen van staatssteun ten behoeve van kwetsbare werknemers en werknemers met een handicap zijn interessant indien de gemeente staatssteun wil verstrekken aan een SW-bedrijf. Meer informatie over de AGVV vindt u hier.

 

Nieuws Sociaal domein

Voortgang verbetering inkoop in het sociaal domein

Hugo de Jonge, minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), heeft op 24 januari 2018 de Tweede Kamer door middel van een brief geïnformeerd over de voortgang van de verbetering van inkoop en aanbesteden in het sociaal domein. Het doel van de minister is om de inkooppraktijk beter aan te laten sluiten bij de aard van het sociaal domein en de praktijk van jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning. Er is onder andere een plan opgesteld voor ondersteuning van gemeenten en zorgaanbieders bij inkoop in dit domein.

Lees het volledige bericht

Hugo de Jonge informeert Kamer over plannen in het kader van zorginkoop

Op 4 juli 2018 heeft Hugo de Jonge, de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, een brief gestuurd naar de Tweede Kamer waarin de kern van de problematiek bij het inkopen en aanbesteden van jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning wordt geschetst. De Jonge geeft vervolgens aan hoe hij samen met gemeenten en zorgaanbieders aan de slag gaat om die problematiek aan te pakken en geeft daarnaast inzicht in het voorgenomen Europese traject.

Lees het volledige bericht

Minister Ollongren: elke gemeente moet een onafhankelijke rekenkamer hebben

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Kajsa Ollongren, heeft op 4 juni een wetsvoorstel ingediend dat elke gemeente verplicht een onafhankelijke rekenkamer in te stellen. Rekenkamers maken de doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid van gemeentelijk beleid inzichtelijk. Daarnaast hebben rekenkamers een belangrijke controlerende functie ten aanzien van de uitvoering van Europese regels en beleid in de decentrale praktijk. Door middel van een internetconsultatie kan er input worden geleverd op het wetsvoorstel van Ollongren.

Lees het volledige bericht

Pgb mag worden gebruikt voor zorg in andere EU-lidstaten

Het moet voor ontvangers van een persoonsgebonden budget (pgb) mogelijk zijn om zorg in te kopen in andere EU-lidstaten. Dat is de conclusie van de Centrale Raad van Beroep (CRvB), de bestuursrechter die in hoger beroep oordeelt over geschillen op het terrein van sociale verzekeringen, sociale voorzieningen en ambtenarenzaken. Wel benadrukt de CRvB dat personen hier in de praktijk alleen aanspraak op kunnen doen als ze in Nederland wonen en verzekerd zijn.

Lees het volledige bericht

Privacy en het sociaal domein: Nationale ombudsman signaleert knelpunten

De Nationale ombudsman heeft een onderzoek gedaan naar de klachtenbehandeling in het sociaal domein als gevolg van de decentralisaties. Aanleiding: er kwamen veel klachten en signalen bij de nationale ombudsman binnen over de drie decentralisaties. In het onderzoek naar klachtbehandeling in het sociaal domein na de decentralisaties ‘Terug aan tafel, samen de klacht oplossen’ worden diverse knelpunten benadrukt. Waaronder privacy.

Lees het volledige bericht

Interview gemeente Zoetermeer: Privacybeleid belangrijk onderdeel van decentralisatie

Sinds 1 januari 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor jeugdzorg, werk en inkomen en zorg aan langdurig zieken en ouderen. Dit decentralisatieproces vergt veel van gemeenten. Angelique Schepers van de gemeente Zoetermeer geeft aan dat veel afdelingen binnen haar gemeente zich bezig houden met de decentralisaties. Ook zijn er diverse projectleiders aangesteld om het proces zo soepel mogelijk te laten verlopen.
Lees het volledige bericht

‘Zuiver lokaal, wat mag er allemaal?’ Europa decentraal publiceert factsheet

Verstrekt uw gemeente subsidie aan een zorginstelling? Of wordt er vanuit uw provincie steun verleend voor culturele projecten? Zo ja, is hier dan sprake van staatssteun? Niet altijd. Eén van de voorwaarden voor staatssteun is namelijk dat de steunmaatregel het handelsverkeer tussen EU lidstaten ongunstig moet kunnen beïnvloeden. Handvatten voor de beantwoording van deze vraag vindt u in de nieuwe publicaties van Europa decentraal over dit zogeheten ‘interstatelijk effect’ criterium.
Lees het volledige bericht

1 oktober 2015: voorlichtingsbijeenkomst decentralisaties in de zorg

Gemeenten zijn sinds januari 2015 verantwoordelijk voor jeugdzorg, werk en inkomen en zorg aan langdurig zieken en ouderen. Het goed organiseren van deze nieuwe verantwoordelijkheden vergt veel en daarnaast lopen gemeenten in de praktijk tegen praktische vragen aan. Bent u zich als gemeente al aan het voorbereiden op de komende aanbestedingen? Of wilt u steun verlenen binnen de huishoudelijke hulp toelage en weet u niet goed hoe u de staatssteunregels moet toepassen? Het kan ook zijn dat u de taken van de sociale wijkdienst wilt uitbreiden – moet u hiervoor een nieuwe aanbesteding organiseren? Mag u zorgaanbieders vragen samen te werken bij het verlenen van zorgdiensten? Tijdens de voorlichtingsbijeenkomst ‘hoe maak je decentralisaties in de zorg Europaproof?’ op 1 oktober 2015 in Den Bosch worden bovenstaande vragen, maar ook al uw andere vragen met betrekking tot decentralisaties en het Europese recht, beantwoord.

Lees het volledige bericht

Praktijkvragen Sociaal domein

Wordt de mededinging beperkt wanneer twee zorgaanbieders als combinatie inschrijven?

Onze gemeente heeft in het kader van de aanbesteding voor Wmo-diensten een inschrijving ontvangen van twee aanbieders van dagbesteding voor gehandicaptenzorg. Die twee partijen hebben als combinatie ingeschreven. Door deze combinatievorming blijven slechts enkele andere aanbieders over. Deze partijen die gezamenlijk hebben ingeschreven hadden echter ook individueel kunnen inschrijven. Wordt door de inschrijving in combinatie de mededinging beperkt? En mogen wij  deze inschrijving dan wel toelaten op basis van de mededingingsregels?

Bekijk het antwoord

Vormen loonkostensubsidies staatssteun?

Per 1 januari 2015 wordt de Wet Werk en Bijstand (WWB) vervangen door de Participatiewet. Als gemeente worden wij dan verantwoordelijk voor het zorgen voor werk voor mensen met een arbeidsbeperking. Daarom zijn wij van plan om op basis van artikel 10(d) van de Participatiewet loonkostensubsidies aan werkgevers te verstrekken om deze te stimuleren mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen. Maar zijn loonkostensubsidies in overeenstemming met de Europese staatssteunregels?

Bekijk het antwoord