De Europese Unie wil cultuur niet langer zien als bijzaak, maar als een belangrijke pijler van haar toekomst. Met de recent ondertekende verklaring Europa voor Cultuur, Cultuur voor Europa spreken de EU-instellingen af om artistieke vrijheid en culturele diversiteit beter te beschermen en te versterken. Voor decentrale overheden biedt dit kansen: er ontstaat meer ruimte en nieuwe financiering om cultuur in te zetten voor regionale ontwikkeling en maatschappelijke uitdagingen, zoals de technologische transitie, het versterken van de sociale samenhang en het bevorderen van de aandacht voor cultuur binnen educatieve programma’s.
Ambities binnen de verklaring
De verklaring rust op twaalf kernprincipes. Cultuur wordt daarbij gekoppeld aan maatschappelijke opgaven, zoals klimaatverandering, mentale gezondheid en digitalisering, en aan het versterken van Europese waarden, waaronder taalkundige diversiteit.
Ook helpt cultuur de economie op weg. Het draagt bij aan de aantrekkingskracht van de regio’s en stimuleert duurzaam toerisme. Dit is van grote waarde omdat het helpt om de economische ongelijkheid tussen en binnen gebieden te verkleinen. Met name perifere regio’s en provinciale gebieden kunnen hier hun voordeel mee doen door hun cultuursector te versterken als basis voor regionale ontwikkeling en het tegengaan van bevolkingskrimp.
Cultureel erfgoed speelt hierin een centrale rol. De verklaring benadrukt dat het behoud en het digitaal toegankelijk maken van erfgoed bijdraagt aan het doorgeven van gedeelde culturele waarden en identiteit aan toekomstige generaties. Zuid-Limburg vormt hierbij een illustratief voorbeeld: de regio wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed aangemerkt als een van de oudste cultuurlandschappen van Nederland, met een hoge concentratie monumenten, kastelen en religieus erfgoed die bepalend zijn voor zowel identiteit als toerisme.
De EU wil daarnaast direct in makers en de culturele sector investeren, met aandacht voor eerlijke beloning, goede werkomstandigheden en steun voor jong talent en inclusiviteit. De verbinding tussen cultuur en onderwijs wordt versterkt, zodat creativiteit al vroeg wordt gestimuleerd.
Ook helpt cultuur de economie op weg. Het draagt bij aan de aantrekkingskracht van de regio’s en stimuleert duurzaam toerisme.
Decentrale relevantie
De nieuwe verklaring is direct van belang voor Nederlandse gemeenten en provincies, omdat de EU aangeeft in te zetten op de ondersteuning van cultuur op alle bestuurslagen. Dit sluit aan bij de bestaande praktijk in Nederland, waar cultuurbeleid grotendeels lokaal wordt vormgegeven en gemeenten een centrale rol spelen als financier, opdrachtgever en netwerkpartner. Zij bepalen voor een groot gedeelte welke culturele voorzieningen en initiatieven worden ondersteund, zoals bibliotheken, muziekscholen, podia en erfgoedprojecten. Provincies zorgen op hun beurt voor een evenwichtige spreiding van cultuur binnen de regio en voor het bevorderen van cultuurparticipatie en cultuureducatie.
De Europese verklaring geeft gemeenten en provincies de nodige rugwind om cultuur niet langer als een losse sector, maar als een strategisch instrument te zien. Daardoor ontstaat er meer ruimte om cultuur te verbinden met lokale prioriteiten. Een goed voorbeeld hiervan is het initiatief Culturele Hoofdstad van Europa (in 2018 was Leeuwarden nog uitgeroepen tot Culturele Hoofdstad van Europa). Dit initiatief laat zien hoe cultuur hieraan kan bijdragen door steden leefbaarder te maken, erfgoed te versterken en de sociale samenhang te bevorderen.
Financiering en de weg naar de toekomst
Om de nieuwe ambities waar te maken, verandert de manier waarop Europa cultuur ondersteunt. Op dit moment is het programma Creative Europe (2021-2027) de belangrijkste bron voor internationale samenwerking en innovatie. Meer informatie over de toegang tot deze middelen is te vinden in de fondsenwijzer op onze website. Vanaf 2028, als onderdeel van het nieuwe Europese Meerjarig Financieel Kader (2028-2034), gaat dit over in het programma AgoraEU. Dit fonds bundelt cultuur en media met Europese waarden en vergroot het beschikbare budget voor de sector.
Een belangrijk uitgangspunt van het nieuwe programma is vereenvoudiging: minder administratieve lasten en toegankelijkere aanvraagprocedures moeten de drempel voor lokale en regionale partijen verlagen.
Een belangrijk uitgangspunt van het nieuwe programma is vereenvoudiging.
Daarnaast wordt cultuur sterker geïntegreerd in andere Europese fondsen, met name binnen de toekomstige Nationale en Regionale Partnerschapsplannen (NRPP’s). Dit betekent dat gemeenten en provincies niet alleen afhankelijk zijn van specifieke cultuurpotjes, maar culturele projecten direct kunnen koppelen aan hun eigen lokale en regionale investeringsplannen. Hierdoor krijgt de sector de kans om via verschillende wegen aanspraak te maken op Europese steun voor maatschappelijke vernieuwing. Zo groeit cultuur uit van een op zichzelf staande sector naar een onmisbare motor voor de veerkracht en de identiteit van elke Europese regio.
Bronnen
Europa voor cultuur, cultuur voor Europa, Europese Commissie
Meer info
AgoraEU 2028-2034, Europees Parlement
Carriages preview | Legislative Train Schedule, Europees Parlement
Creative Europe Desk NL | DutchCulture, Creative Europe Desk
EU-Fondsenwijzer, Europa Decentraal
European Capitals of Culture – Culture and Creativity, Europese Commissie