De Europese Commissie heeft nieuwe richtlijnen en concrete werkdocumenten gepubliceerd om de crisisparaatheid van de EU te versterken om de weerbaarheid van mensen en gemeenschappen te vergroten. Vier actiepunten uit de EU-paraatheidsstrategie worden in de richtlijnen toegelicht en elk actiepunt wordt in een werkdocument concreet uitgewerkt, inclusief voorbeelden en ervaringen van diverse landen. De actiepunten worden in dit artikel toegelicht met bijzondere aandacht voor de rol en mogelijkheden van decentrale overheden.
Richtlijnen voor de uitwerking van de EU-Paraatheidsstrategie
De EU-paraatheidsstrategie is in maart 2025 aangenomen om lokale gemeenschappen, individuele lidstaten en de EU in haar geheel beter op noodsituaties voor te bereiden. De Commissie vindt dit onder andere nodig vanwege de groeiende geopolitieke spanning en klimaatverandering. De strategie werd ontwikkeld na een Fins voorstel voor een Europese paraatheidsstrategie en het daaropvolgende Niinistö-rapport. Ze introduceren het voorlopende Finse concept[1] van maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht (whole-of-society preparedness approach) in de EU, waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor decentrale overheden. Zo worden crises doorgaans door gemeenten beheerd.
De richtlijnen zijn niet bindend en gaan over vier specifieke actiepunten uit de strategie die zich richten op risicocommunicatie, zelfredzaamheid, paraatheid in het onderwijs en inclusieve paraatheid. De Commissie moedigt vooral overheden aan om binnen de nationale, regionale en lokale context aan paraatheid te werken om de weerbaarheid en veerkracht van individuen en gemeenschappen te versterken.
Actiepunt 27: risicocommunicatie
Actiepunt 27 richt zich op risicocommunicatie om de samenleving bewuster te maken van de risico’s en bedreigingen waarmee de EU, individuele landen en regio’s te maken hebben. De Commissie stelt voor dat alle autoriteiten betrokken bij rampenmanagement de volgende richtlijnen hanteren:
- Behandel risicocommunicatie als een prioriteit tijdens het verwezenlijken van paraatheidsdoelstellingen;
- Betrek risicocommunicatie in elke fase van het rampenmanagementplan;
- Overweeg hoe verschillende groepen binnen de samenleving bereikt kunnen worden;
- Ontwikkel, evalueer en verbeter geschikte communicatie voor uiteenlopende platforms, risico’s en een divers publiek.
Decentrale overheden kunnen hun risicocommunicatiestrategie aan de hand van het concrete werkdocument van de Commissie over de implementatie van risicocommunicatie en de bijgevoegde toolbox verder ontwikkelen.
Actiepunt 28: ervoor zorgen dat de bevolking ten minste 72 uur zelfvoorzienend kan zijn
Waar crises verschillende oorzaken kunnen hebben, zijn de gevolgen voor huishoudens vaak vergelijkbaar. Zelfvoorzienende huishoudens beschikken bijvoorbeeld over drinkwater, voedsel en medicijnen wanneer elektriciteit of andere voorzieningen tijdelijk uitvallen. Dit stelt individuen en gemeenschappen in staat om actief bij te dragen aan maatschappelijke veerkracht na een crisis.
De Commissie stelt een allesomvattende aanpak voor die mensen voorbereidt op een crisissituatie en haar praktische gevolgen. Ze benadrukt dat naast het voorzien in essentiële behoeften ook het vermogen en vertrouwen om met verstoringen om te gaan erg belangrijk is. Vanuit die gedachte formuleert zij vier richtsnoeren voor betrokkenen bij rampenrisicobeheer:
- Stel een gecoördineerde, risicogebaseerde aanpak voor de paraatheid van huishoudens vast;
- Verstrek duidelijke, praktische en haalbare paraatheidsrichtsnoeren;
- Maak paraatheid toegankelijk, inclusief en een gezamenlijke inspanning;
- Monitor het paraatheidsgedrag en blijf de maatregelen verbeteren.
Het werkdocument van de Commissie geeft een praktisch raamwerk voor een pad naar een samenleving die minimaal 72 uur zelfvoorzienend is. Het is relevant voor alle betrokkenen bij rampenrisicobeheer en toepasbaar in de lokale context.
Actiepunt 29: paraatheid opnemen in onderwijsprogramma’s en in de opleiding van onderwijzend personeel
De Commissie ziet paraatheidsonderwijs als een langetermijninvestering in maatschappelijke veerkracht omdat scholen als knooppunt voor de paraatheid van de samenleving kunnen dienen. De Commissie stelt vier richtsnoeren voor om de benodigde kennis, vaardigheden en attitudes in onderwijsprogramma’s te verwerken:
- Herzie wetten, beleid en paraatheidsregelingen om de verantwoordelijkheden en coördinatie tussen onderwijs, civiele bescherming en andere stakeholders te kaderen;
- Integreer paraatheid in bestaande onderwijsprogramma’s op basis van nationale en lokale risico’s;
- Evalueer de mate van paraatheid van kinderen om lacunes en ongelijkheid op te sporen en hun kennis, vaardigheden en anticipatie op crisissituaties te verbeteren;
- Stel de benodigde middelen beschikbaar voor de uitvoering van paraatheidsonderwijs en verzorg de samenwerking tussen opleiders, civiele beschermers, hulpverleners en andere stakeholders.
Het werkdocument geeft verdere toelichting over de implementatie van paraatheidsonderwijs. Zo deelt de Commissie actiepunten voor lokale overheden om de voorbereiding, implementatie en beoordeling van paraatheidsonderwijs te ondersteunen.
Actiepunt 33: inclusieve opleiding op het gebied van paraatheid en eerste respons inzake noodsituaties voor personen met een handicap, een vlaggenschipinitiatief van de strategie inzake handicaps
De Commissie raadt overheden aan om toegankelijkheid en inclusie in de paraatheidsstrategie te integreren om de weerbaarheid en veerkracht van kwetsbare groepen te versterken. Inclusieve paraatheid versterkt participatie, veiligheid en zelfstandigheid van bijvoorbeeld personen met een handicap en stelt kwetsbare groepen in staat om risico’s te begrijpen, informatie te verzamelen en veilig te handelen. Ook moeten autoriteiten en hulpverleners in staat worden gesteld om bijstand te verlenen waarbij individuele omstandigheden, autonomie, waardigheid en rechten zijn gewaarborgd.
- Betrek personen met een handicap en vertegenwoordigende organisaties bij het ontwerp en de implementatie van de paraatheidsstrategie;
- Integreer toegankelijkheid in noodregelingen zodat er rekening kan worden gehouden met uiteenlopende behoeftes op het gebied van toegankelijkheid en bijstand;
- Versterk de capaciteiten van hulpverleners om individuele ondersteuningsbehoeften te herkennen en bijstand te verlenen met inachtneming van waardigheid, autonomie en geïnformeerde keuzes;
- Test en evalueer om procedures, uitrusting en opleidingen op basis van de ervaringen en feedback van personen met een handicap voortdurend te verbeteren.
Het werkdocument benadrukt dat inclusieve paraatheid belangrijk is om de gehele samenleving risico’s, informatie en veiligheidsprocedures te laten begrijpen. In het werkdocument worden praktische adviezen voor personen met een handicap en hulpverleners gedeeld om de weerbaarheid van personen met een handicap te versterken.
EU-Crisisparaatheidsdag
Tot slot kondigde Commissaris Lahbib (gelijkheid, paraatheid en crisisbeheer) aan dat de Commissie jaarlijks op 23 oktober de EU-Crisisparaatheidsdag wil organiseren om, onder andere, de rol van regionale en lokale overheden te erkennen. Deze aankondiging wijst erop dat de Commissie bij de implementatie van de paraatheidsstrategie verder wil inzetten op de rol van regionale en lokale overheden.
Decentrale relevantie
De EU-paraatheidsstrategie vraagt inzet van decentrale overheden. Decentrale overheden (bestuurders en volksvertegenwoordigers) kunnen een risicocommunicatiestrategie ontwikkelen, inwoners informeren over lokale risico’s, zelfredzaamheid van individuen en gemeenschappen stimuleren en paraatheidsonderwijs door scholen ondersteunen. Ook vraagt de strategie aandacht voor toegankelijke noodplannen, zodat ook personen met een handicap bij een crisis goed worden bereikt en geholpen. Omdat de richtlijnen niet-bindend zijn, is het aan decentrale overheden om te bepalen hoe ze de paraatheid van personen en gemeenschappen willen versterken. De werkdocumenten geven per actiepunt concrete suggesties. Burgemeesters kunnen als onderdeel van de veiligheidsregio hierin het voortouw nemen. De EU-paraatheidsstrategie wordt in de aankomende periode verder uitgewerkt. De erkenning van de rol van lokale overheden in de aangekondigde EU-crisisparaatheidsdag laat zien dat er een belangrijke rol voor decentrale overheden in de uitwerking van de EU-paraatheidsstrategie is weggelegd.
Bronnen
- EU Preparedness Union Strategy to prevent and react to emerging threats and crises, Europese Commissie
- Finland proposes EU Strategy for Preparedness Union, Finland in European Union
- Safer Together: Strengthening Europe’s Civilian and Military Preparedness and Readines by Sauli Niinistö, Europese Commissie
- Enhancing societal resilience through the whole-of-society approach to crisis preparedness: Complex adaptive systems perspective – The case of Finland, International Journal of Disaster Risk Reduction
- Richtsnoeren inzake de paraatheid van de bevolking in het kader van de strategie voor een paraatheidsunie van de EU. Europese Commissie
- Implementation of Population Preparedness Guidelines on risk communication , Europese Commissie
- Implementation of Population Preparedness Guidelines on Reaching a Population Self Sufficiency of at least 72 Hours, Europese Commissie
- Implementation of Population Preparedness Guidelines on preparedness education, Europese Commissie
- Enhancing the strategy for the rights of persons with disabilities up to 2030, Europese Commissie
- Implementation of Population Preparedness Guidelines on disability inclusive preparedness, Europese Commissie
- Commission takes new steps to prepare Europeans for growing crisis risks, Europese Commissie