‘2026 moet hét onafhankelijkheidsmoment van Europa worden’. Dat verkondigde de Europese Commissie al in oktober 2025 in het werkprogramma voor 2026. Hierin presenteert de Commissie ieder jaar haar prioriteiten en belangrijkste beleids- en wetgevingsinitiatieven. Voor decentrale overheden is het belangrijk tijdig inzicht te krijgen in de Europese beleidsvoornemens en daarop strategisch in te spelen. Wat betekent het werkprogramma voor een gemeente, provincie of waterschap? Hier zijn 10 dingen die je moet weten, handig zijn om te weten en interessant zijn om te weten…
Moet je weten
1. Energieonafhankelijkheid en schone technologie
Een onafhankelijke Unie veronderstelt ook zelfstandigheid op het gebied van energie. De Commissie wil leider zijn op het gebied van energie en daarmee het concurrentievermogen versterken. Net als in het werkprogramma van vorig jaar, is ook dit jaar het verlagen van energieprijzen voor huishoudens en bedrijven een kernprioriteit. Voorstellen om dit te realiseren bestaan onder andere uit het verbeteren van de governance van de Energy Union, het upgraden van netwerken, wegnemen van knelpunten, verminderen van administratieve rompslomp bij grensoverschrijdende energieprojecten en het versterken van de veerkracht van het elektriciteitssysteem. De Commissie wil ook de uitrol van infrastructuur voor elektrisch opladen en de voorziening van alternatieve brandstoffen verbeteren, wat decentrale overheden moet helpen in de uitrol van publieke laadinfrastructuur. Tot slot kunnen er wetgevingsvoorstellen op het gebied van circulaire economie worden verwacht en moet de uitvoering van de Clean Industrial Deal worden versneld. Gemeenten kunnen bijdragen aan schone technologie door bewoners en bedrijven te begeleiden bij alternatieve warmtebronnen, zoals warmtenetten, geothermie en waterstof. Samenwerking in RES-regio’s is belangrijk voor de ruimtelijke inpassing van de energietransitie.
2. Voedselzekerheid en landbouw
Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) is het langst bestaande EU-beleid en ontvangt 30% van de EU-begroting. Het belangrijkste doel van het GLB is het zorgen voor voldoende gezond voedsel tegen een betaalbare prijs via duurzame landbouwpraktijken. Voortbouwend op de Visie voor Landbouw en Voedsel wil de EU het concurrentievermogen van boeren en de agrovoedselketen versterken, plattelandsgemeenschappen ondersteunen en landbouwregelgeving verder vereenvoudigen. Met de nieuwe campagne Buy European Food wordt de positie van Europese voedselproducten versterkt. De veeteeltstrategie zet zich daarnaast in voor het bevorderen van het concurrentievermogen, de veerkracht en de duurzaamheid van de veehouderijsector en de agrolandbouwketen. Hetzelfde geldt voor de visserijgemeenschap via de Visie voor Visserij en Aquacultuur.
Gemeenten en provincies hebben een belangrijke rol in het stimuleren van circulaire landbouw en het verminderen van voedselverspilling. Zij kunnen steun vanuit de EU en kansen voor financiering voor innovatieve landbouwprojecten verwachten. Om hierop voorbereid te zijn, is het voor decentrale overheden belangrijk om regionale samenwerkingen te versterken.
3. Waterweerbaarheid en klimaatadaptie
De Commissie zal zich ook met wetgeving gericht op het versterken van waterweerbaarheid en het inperken van negatieve klimaateffecten blijven inzetten. Paraatheid ten aanzien van klimaateffecten, zoals natuurbranden, droogte en overstromingen, moet een vast kenmerk zijn in EU-beleid. De EU wil waterbeheer versneld op orde brengen en doet dit onder andere door waterdialogen te organiseren. De Commissie werkt verder aan de Europese Strategie voor Waterweerbaarheid met een digitaal actieplan. Slimme digitale meters kunnen bijdragen aan het verbeteren van lekdetectie en satellietgegevens bij het maken van voorspellingen. Daarnaast wil de Commissie begin 2026 een stakeholdersplatform voor waterweerbaarheid lanceren als instrument voor kennisdeling en ondersteuning van de uitvoering van de Europese Waterstrategie. De uitvoering verschuift steeds verder naar het lokale niveau, waarbij slimme meters, lekreductie, klimaatbestendige ruimtelijke ordening en investeringen in waterinfrastructuur grotendeels bij de verantwoordelijkheid van decentrale overheden komen te liggen. Europese fondsen kunnen hierbij helpen, maar hiervoor is het belangrijk dat regio’s met goed uitgewerkte projectvoorstellen komen.
De Commissie wil leider zijn op het gebied van energie en daarmee het concurrentievermogen versterken.
Handig om te weten
4. Migratiebeheer en grensbeveiliging
In het komende jaar wil de Commissie vooral werken aan het succesvol uitvoeren van het Migratie- en Asielpact en uitdagingen die voortvloeien uit illegale migratie het hoofd bieden. Hiermee wil de EU de druk op nationale systemen verlichten. De Annual Migration Management Cycle dat de Commissie recent heeft gelanceerd helpt decentrale overheden door ieder jaar migratiestromen en knelpunten in zicht te brengen. Frontex, het Europees Grens- en kustwachtagentschap, moet vooral een belangrijke rol spelen bij de ondersteuning van lidstaten bij terugkeer. Daarnaast blijft de Commissie digitalisering van terugkeeractiviteiten voortzetten om terugkeer te moderniseren en te versnellen. Bovendien wil de Commissie grensoverschrijdende communicatie en Europol versterken, en nieuwe maatregelen nemen om mensenhandel te bestrijden.
Daarnaast moet de EU aantrekkelijk blijven voor internationaal talent dat bijdraagt aan de economische groei, het concurrentievermogen en voorzien in tekorten op de arbeidsmarkt. De Commissie zet hier actief op in door recente initiatieven als Choose Europe en de strategie voor start-ups en scale-ups.
5. Sociaal beleid en bestaanszekerheid
De Commissie wil het Europese sociale model versterken om duurzame groei en concurrentievermogen te bevorderen. De Quality Jobs Act moet werk laten aansluiten bij de moderne economie, het Fair Labour Mobility Package verbetert de overdraagbaarheid van kwalificaties binnen de EU en het Education Package richt zich op toekomstbestendige vaardigheden voor nieuwe generaties.
Daarnaast pakt de Commissie de kosten van levensonderhoud aan met een Europees plan voor betaalbare huisvesting, een initiatief tegen problemen rond kortetermijnverhuur en voor het eerst een EU-strategie voor armoedebestrijding om structurele oorzaken van uitsluiting aan te pakken en ondersteunende diensten te versterken. Jongerenparticipatie en intergenerationele solidariteit worden versterkt door EU-jongerendialogen en de strategie voor intergenerationele rechtvaardigheid.
Decentrale overheden kunnen hun sociale beleid afstemmen op EU-initiatieven, Europese subsidies benutten, steun verlenen of rekenschap geven aan sociale doelen met inachtneming van staatssteunregels en aanbestedingsregels, en krijgen te maken met de regels van het Europees sociaal beleid en werkgelegenheid in hun rol als werkgever.
6. Economisch concurrentievermogen en duurzame welvaart
De wens om Europa concurrerender te maken blijft een belangrijke prioriteit voor de Commissie. Het komende jaar staat in het teken van het versnellen van de volledige uitvoering van het rapport-Draghi. In de auto-industrie focust op de Commissie op het bevorderen van kleine betaalbare auto’s, productie van accu’s en betaalbare emissievrije voertuigen voor iedereen. De Commissie wil haar industriële sectoren ondersteunen, onder meer door met een centrum voor kritieke grondstoffen de beschikbaarheid van essentiële mineralen voor strategische sectoren veilig te stellen.
Daarnaast focust de Commissie op het volledig benutten van de Single Market voor 2028 door het wegnemen van barrières in kapitaal, energie, diensten en telecom en het toevoegen van een ‘vijfde vrijheid’ voor kennis en innovatie. De Europese Innovatiewet, de 28e regeling en het voltooien van de spaar- en investeringsunie moeten bedrijven helpen makkelijker financiering te krijgen. Europa’s digitale soevereiniteit wordt versterkt door wetgeving op het gebied van cloud- en AI-ontwikkeling, kwantumcomputing en geavanceerde materialen. Decentrale overheden kunnen op verschillende manieren een rol spelen in innovatie, zoals samenwerkingen met regionale kennisinstellingen, deelnemen aan onderzoeksprojecten of Europese fondsen werven voor de uitvoering van innovatieprojecten.
7. Eenvoudigere regelgeving en effectieve uitvoering
Het huidige werkprogramma bouwt voort op de inspanningen om regelgeving te vereenvoudigen. De omnibus- en vereenvoudigingsvoorstellen van de Commissie moeten jaarlijks meer dan 8,6 miljard euro aan kosten besparen voor Europese bedrijven. Meer dan de helft van de initiatieven zijn erop gericht om EU-wetgeving lichter, duidelijker en beter uitvoerbaar maken. De administratieve lasten moeten in totaal met 25% verminderen en voor kleine en middelgrote ondernemingen met 35%, en tegelijkertijd de normen in stand houden. Nieuwe vereenvoudigingsmaatregelen en omnibuspakketten richten zich op belangrijke gebieden, zoals milieu, belastingen, voedselveiligheid, medische hulpmiddelen en energieproducten.
Daarnaast blijft de Commissie gebruik maken van haar raadplegingsinstrumenten om na te gaan of meer vereenvoudigingen mogelijk zijn, waar onder andere decentrale overheden voor worden uitgenodigd om op te reageren. Onder meer zal er worden gekeken naar het vereenvoudigen van overheidsopdrachten, wat bevorderlijk is voor innovatie, investeringen en werkgelegenheid, ook op decentraal niveau. De Commissie heeft bovendien het eerste jaarlijkse overzichtsverslag over vereenvoudiging, uitvoering en handhaving gepubliceerd.
De uitvoering van Europese ambities verschuift steeds vaker naar het lokale en regionale niveau.
Interessant om te weten
8. Defensie en veiligheid
De aandacht voor defensie in Europa neemt de afgelopen jaren meer toe door geopolitieke onrust. Bij alle werkzaamheden zal de Commissie aandacht besteden aan veiligheid. Er zal worden voortgebouwd op de Readiness Roadmap 2030 om het vermogen om op dreiging te reageren te versterken. Het SAFE-instrument ondersteunt gezamenlijke defensie-aanbestedingen, stimuleert productie en helpt in vermogenstekorten te voorzien. Hierbij wordt ook de Oekraïense defensiesector betrokken en gekeken naar de integratie ervan in het programma voor de Europese defensie-industrie. Verder worden de regels rond de aanschaf van defensie- en veiligheidssystemen vereenvoudigd om gezamenlijke projecten en innovatie te vergemakkelijken en de Europese defensie-industrie te ondersteunen. Een belangrijk nieuw initiatief binnen de Readiness Roadmap is het Europese initiatief voor droneverdediging, gericht op grensbewaking.
In een eerder artikel van KED wordt uitgelegd wat Europa’s onafhankelijkheidsmoment voor decentrale overheden betekent. Op het gebied van veiligheid en defensie vraagt het om meer eigen verantwoordelijkheid en om regie over technologie en energie. Voor decentrale overheden betekent dat vooral versnelling van energie-infrastructuur in ruimtelijke plannen en vergunningverlening, en nauwe afstemming met veiligheidsregio’s over paraatheid en samenwerking.
9. Bescherming democratie en media
Traditionele, onafhankelijke media hebben het moeilijk in een tijd waar desinformatie meer ruimte krijgt. Tegelijkertijd zorgen toenemend extremisme, cyberaanvallen en buitenlandse inmenging voor grote zorgen, omdat ze het vertrouwen in Europese instellingen en een eerlijk verloop van verkiezingen aantasten. Het nieuwe Media Resilience Programme moet democratische instituties beschermen tegen extremisme en desinformatie door onafhankelijke journalistiek en mediageletterdheid te ondersteunen.
Daarnaast wil de Commissie zorgen voor een veilige online-omgeving, vooral onder jongeren, waaronder met het actieplan tegen Cyberpesten. Ook wordt er gekeken naar de bredere gevolgen van sociale media en buitensporige schermtijd op de geestelijke gezondheid en welzijn. Verder moet de Verordening Digitale Rechtvaardigheid oneerlijke consumentenpraktijken tegengaan, terwijl de nieuwe Corruptiebestrijdingsstrategie zich richt op het aanpakken van corruptie, desinformatie en manipulatie. Tot slot bevordert de Commissie gelijkheid, inclusie en participatie op alle maatschappelijke gebieden door de nieuwe strategie voor gendergelijkheid en de aangepaste strategie voor de rechten van personen met een handicap. Decentrale overheden kunnen zelf actief bijdragen aan het uitdragen van democratische waarden en sociale inclusie of initiatieven ondersteunen die zich hiervoor inzetten. In het VNG-essay Gemeenten binnen de democratische rechtsstaat wordt er ingegaan op mogelijkheden voor gemeenten om zelf de grenzen van de democratische rechtsstaat te bewaken.
10. Europa in de wereld
Europa wil zijn positie in de wereld versterken door in te zetten op handel en strategische partnerschappen. Handelskaders en strategische partnerschappen met landen als de VS, Mexico, India en Maleisië, moeten kansen bieden voor Europese bedrijven en bijdragen aan economische veiligheid. Daarnaast blijft de EU Oekraïne krachtig steunen bij zijn dringende financiële en militaire behoeften en bij de wederopbouw, terwijl de sancties tegen Rusland worden gehandhaafd en uitgebreid. Ook wil de EU Oekraïne en Moldavië ondersteunen in hun proces richting EU-lidmaatschap. Verder blijft Europa zich inzetten voor voldoende humanitaire hulp in Gaza en voor het ondersteunen van het bestuur en de hervorming van de Palestijnse Autoriteit, onder meer door financiering van de wederopbouw. Bij de hervorming van het mondiale systeem voor humanitaire hulp wil EU het voortouw nemen. Tot slot wil de Commissie een initiatief voor wereldwijde veerkracht op gezondheidsgebied vaststellen om snel te kunnen reageren op nieuwe gezondheidsdreigingen.
2026 Europese Commissie Werkagenda door info@europadecentraal.nlKortom…
De werkagenda voor 2026 schetst de prioriteiten van de Europese Commissie voor het komende jaar, met de onafhankelijkheid van Europa als centraal uitgangspunt. Energiezekerheid, economisch concurrentievermogen, veiligheid, sociale veerkracht en internationale samenwerking staan nadrukkelijk op de agenda. Europese keuzes werken direct door in lokale en regionale beleidsopgaven. Tijdig inzicht in de prioriteiten van de Commissie helpt gemeenten, provincies en waterschappen om strategisch aan te haken, kansen te benutten en zich goed voor te bereiden op nieuwe Europese initiatieven en regelgeving.
Bron
Commission work programme, Europese Commissie
