De Europese Unie scherpt haar crisisinstrumentarium verder aan. Met een nieuwe verordening beschikt de EU voortaan over een gemeenschappelijk kader om in uitzonderlijke crisissituaties tijdelijk in te grijpen in intellectuele-eigendomsrechten. Het doel is niet innovatie te ondermijnen, maar juist leveringszekerheid te garanderen wanneer markten vastlopen en maatschappelijke belangen op het spel staan.
Voor decentrale overheden is dit geen technisch detail uit Brussel, maar onderdeel van een bredere verschuiving richting meer gecoördineerde Europese crisissturing, met gevolgen voor uitvoering, samenwerking en marktwerking op lokaal en regionaal niveau.
Vrijwillig waar het kan, dwingend waar het moet
Crisissituaties stoppen zelden bij de grens. Dat werd tijdens de coronapandemie pijnlijk duidelijk, toen lidstaten elk hun eigen oplossingen zochten voor schaarse medische producten. Met de nieuwe verordening kiest de EU nadrukkelijk voor een uniform raamwerk, om versnippering binnen de interne markt te voorkomen. Het uitgangspunt is dat de EU, zodra een formele crisisfase is vastgesteld, kan zorgen voor gelijke spelregels in alle lidstaten. Daarmee wordt voorkomen dat nationale noodmaatregelen elkaar ondermijnen of regionale uitvoering onnodig bemoeilijken.
De kern van het nieuwe kader is terughoudendheid. Vrijwillige afspraken tussen rechthebbenden en producenten blijven leidend. Pas wanneer die route aantoonbaar tekortschiet en de beschikbaarheid van belangrijke producten in gevaar komt, kan de EU ingrijpen.
Door één Europees kader te kiezen, voorkomt de EU dat nationale noodmaatregelen elkaar in een crisis in de weg zitten.
In dat uiterste geval kan een derde tijdelijk toestemming krijgen om beschermde technologie of kennis te gebruiken, met als doel de productie of levering snel op te schalen. Het instrument is daarmee bedoeld als noodrem, niet als structureel beleidsmiddel.
Ingebed in breder Europees crisisbeleid
Het nieuwe kader staat niet los van andere Europese maatregelen. Dwanglicenties kunnen alleen worden ingezet wanneer bestaande EU-crisismechanismen zijn geactiveerd, zoals bij ernstige gezondheidsdreigingen of verstoringen van de interne markt.
De verordening sluit daarmee aan op een bredere Europese strategie: het versterken van crisisparaatheid, het beschermen van de interne markt en het waarborgen van continuïteit in essentiële ketens. Voor decentrale overheden betekent dit dat Europese crisisbesluiten steeds vaker het kader vormen waarbinnen lokaal wordt gehandeld.
De EU benadrukt dat ingrijpen in intellectueel eigendom uitzonderlijk blijft. Rechthebbenden behouden recht op een passende vergoeding en worden nadrukkelijk betrokken bij de procedure. Bedrijfsgeheimen blijven beschermd en gevoelige sectoren, zoals defensie, vallen buiten het bereik van de regeling. Daarmee zoekt de verordening naar een bestuurlijk evenwicht: ruimte om in te grijpen wanneer het echt nodig is, zonder het vertrouwen in innovatie, investeringen en marktwerking structureel aan te tasten.
Relevantie voor decentrale uitvoering
Hoewel de formele bevoegdheden op EU-niveau liggen, kunnen de gevolgen lokaal en regionaal voelbaar zijn. Denk aan snellere beschikbaarheid van middelen in de zorg, meer voorspelbaarheid bij grootschalige crises en minder uiteenlopende nationale noodmaatregelen die de uitvoering compliceren. Voor decentrale overheden is het daarom van belang deze verordening te zien als onderdeel van een groter geheel: een EU die niet alleen regels maakt voor ‘normale tijden’, maar steeds nadrukkelijker kaders schept voor uitzonderlijke omstandigheden.
Inwerkingtreding
De verordening is eind 2025 vastgesteld en treedt begin 2026 in werking. Daarmee ligt het instrument klaar. De inzet ervan blijft afhankelijk van toekomstige crises, en juist dat onderstreept de bestuurlijke les: Europese crisisparaatheid wordt steeds meer vooraf georganiseerd, in plaats van achteraf geïmproviseerd.
Bronnen
Ministerie van Buitenlandse Zaken EU-kader voor dwanglicenties in crisissituaties definitief vastgesteld
