In een nieuwe mededeling introduceert de Europese Commissie een geïntegreerde aanpak voor het beheer van natuurbrandrisico’s, omdat deze door klimaatverandering, veranderingen in landgebruik en menselijk handelen toenemen en grootschaliger worden. De nadruk verschuift van alleen blussen naar preventie, paraatheid, respons en herstel. Decentrale overheden spelen hierin een belangrijke rol via landschapsbeheer, lokale paraatheid, bewustwording en coördinatie van bestrijding en herstel. De EU wil zo de effectiviteit van brandbestrijding vergroten en beter beschermen wat kwetsbaar is, met meer samenwerking en kennisdeling binnen Europa.
Uitvoering en decentrale rol
De uitvoering van de strategie ligt niet alleen bij de lidstaten, maar ook bij regionale en lokale overheden. Dit hangt samen met de grote diversiteit aan Europese landschappen en klimaatcondities, die vraagt om maatwerk, waarbij de praktische kennis van lokale beheerders een grote rol speelt. De strategie krijgt onder meer vorm via de volgende maatregelen op regionaal en lokaal niveau.
Landschapsbeheer
Een kernmaatregel is dat de EU sterker inzet op de ontwikkeling van brandbestendige landschappen. Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) vormt het fundament voor de financiering van landgebonden preventie, zoals actieve begrazing en duurzaam bosbeheer. In aanvulling benadrukt de nieuwe natuurbrandstrategie dat ook natuurherstel, onder meer in Natura 2000-gebieden, wordt gekoppeld aan het beperken van bosbrandrisico’s. Hiermee verschuift de focus van afzonderlijke natuur- en landbouwmaatregelen naar een meer geïntegreerde benadering van risicobeheer in het landschap. In deze Natura 2000-gebieden betekent dit ook dat decentrale overheden meer juridische flexibiliteit krijgen: indien nodig mogen zij direct noodmaatregelen treffen zonder voorafgaande beoordelingen. Deze bevoegdheden moeten wel vooraf worden vastgelegd in lokale kaders, waarbij decentrale overheden deze vertalen naar duidelijke beleids- en uitvoeringspraktijken om juridische onzekerheid te voorkomen.
Ook waterschappen spelen een belangrijke rol in landschapsbeheer. Hun rol voor het versterken van de waterweerbaarheid is gekoppeld aan de bredere waterweerbaarheidsstrategie. Door het herstellen van moeraslanden, beken en uiterwaarden dragen zij bij aan de ontwikkeling van zogenoemde ‘sponslandschappen’, die water beter vasthouden, de verspreiding van natuurbranden vertragen en de droogtegevoeligheid van vegetatie verminderen. Deze aanpak wordt in de praktijk al toegepast, onder meer binnen het EU-project SpongeWorks. Hierin worden ook in Nederlandse stroomgebieden maatregelen getest die aansluiten bij de taken van waterschappen. Deze voorbeelden laten zien dat de basis aanwezig is en onderstrepen de noodzaak om deze aanpak breder en consistenter toe te passen om de toenemende droogte- en natuurbrandrisico’s effectief te beperken.
Lokale paraatheid en bewustwording
De strategie versterkt de paraatheid via verbeterde data, risicomodellen en onderzoek. Zo wordt vermeld dat de Commissie het Copernicus-satellietsysteem (EFFIS) verder zal ontwikkelen. Hierdoor kunnen decentrale overheden betere vroegtijdige waarschuwingen ontvangen en gebruikmaken van geavanceerdere risicomodellen, waardoor zowel huidige als toekomstige brandrisico’s beter in kaart worden gebracht. Dergelijke technologieën kunnen, in combinatie met AI, decentrale overheden ondersteunen bij risicobeoordeling en besluitvorming.
Daarnaast benadrukt de strategie het belang van risicobewustzijn onder burgers en lokale gemeenschappen. Gemeenten spelen hierin een centrale rol, met name op het snijvlak van bebouwing en natuur. Zij fungeren als aanspreekpunt voor voorlichting aan inwoners en toeristen en integreren brandpreventie in ruimtelijke ordening en bouwvoorschriften. Ook dragen zij bij aan burgerparaatheid en de ondersteuning van lokale (vrijwillige) brandweerkorpsen, bijvoorbeeld door te zorgen voor goede bereikbaarheid van risicogebieden en voldoende bluswatervoorzieningen.
Voorbeelden hiervan zijn zichtbaar in gemeenten zoals Gennep en Ede, waar risicogebieden actief in kaart worden gebracht en vertaald naar lokaal beleid, en inwoners worden betrokken via informatieavonden. Gemeenten werken bovendien samen met onder meer veiligheidsregio’s en Staatsbosbeheer aan natuurbrandbeheersplannen, zoals in natuurgebied De Maashorst.
Bestrijding en herstelcapaciteit
Met de strategie versterkt de EU haar responscapaciteit onder meer door uitbreiding van de rescEU-brandbestrijdingsvloot met extra blusvliegtuigen en helikopters. Daarnaast zal een nieuw brandbestrijdingscentrum in Cyprus als Europees knooppunt voor training en coördinatie fungeren. Provincies spelen hierbij ook een belangrijke rol door deze Europese maatregelen regionaal te vertalen en de inzet te coördineren. Zij zorgen voor afstemming tussen bestuurslagen, sturen de regionale aanpak aan en stellen natuurbrandbeheersplannen op in samenwerking met gemeenten, veiligheidsregio’s en natuurbeheerders. Nederlandse provincies hebben hiervoor recent circa €18 miljoen ontvangen.
Tegelijkertijd wordt de samenwerking tussen de EU, lidstaten en decentrale overheden verder versterkt, met een stabiele langetermijnvisie als uitgangspunt.
Volgende stappen
De EU werkt de strategie de komende jaren verder uit, onder meer via een aanbeveling van de Raad over geïntegreerd risicobeheer. De implementatie is inmiddels gestart, met verdere ontwikkeling van ondersteunende instrumenten zoals informatievoorziening en risicomodellering. Tegelijkertijd moet veel concrete invulling nog blijken uit de uitwerking binnen het Europese Meerjarig Financieel Kader (MFK) 2028–2034, waarin de structurele financiering wordt vastgelegd.
Een groot deel van de uitvoering zal echter op decentraal niveau plaatsvinden. Gemeenten, provincies en waterschappen spelen een belangrijke rol via ruimtelijke ordening, zoals omgevings- en bestemmingsplannen, en in het beheer van natuur- en watergebieden. Voor decentrale overheden is het raadzaam om tijdig aan te sluiten op deze Europese ontwikkelingen. Zij kunnen de voortgang onder meer volgen via algemene nieuwsberichten en de periodieke rapportages van de Commissie aan het Comité van de Regio’s. Daarnaast biedt het nieuwe portaal voor natuurbrandbeheer, dat tegen 2027 wordt ontwikkeld, een centraal punt voor informatie over financiering en praktijkadvies. Door deze kanalen actief te benutten, kunnen gemeenten, provincies en waterschappen de beschikbare middelen voor preventie, paraatheid en herstel effectief inzetten.
Bronnen
Commissie lanceert nieuwe strategie om de toenemende dreiging van natuurbranden aan te pakken
Factsheet – Integrated wildfire risk management
Meer informatie
Grote rol provincies bij aanpak natuurbranden
Guidance on adapting Natura 2000 sites to climate change – Environment
rescEU – European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations