De Europese Commissie heeft onlangs een nieuw voortgangsverslag gepresenteerd over de invoering van het EU-migratie- en asielpact. Dit rapport laat zien hoe de lidstaten zich voorbereiden op de volledige toepassing van het pact vanaf 12 juni 2026. In bredere Europese context wordt daarbij ook aandacht besteed aan het belang van mensenrechten in migratiebeleid, onder meer in de recente Verklaring van Chișinău binnen de Raad van Europa. Deze documenten pleiten voor een rechtvaardig en effectief migratiesysteem, waarbij een balans tussen solidariteit, verantwoordelijkheid en individuele rechten centraal staat.
Het migratie- en asielpact
Het migratie- en asielpact is een pakket Europese wetten dat de regels voor asiel en migratie binnen de EU herzien. Het pact introduceert onder meer verplichte screening aan de buitengrenzen, snellere en meer uniforme asielprocedures en een vernieuwde Eurodac-database voor de identificatie van migranten. Daarnaast bevat het een solidariteitssysteem, waarbij lidstaten elkaar ondersteunen via herplaatsingen of financiële bijdragen.
Algemene voortgang in Europa
Uit het voortgangsverslag blijkt dat de voorbereidingen in volle gang zijn. Veel lidstaten liggen op schema met het aanpassen van hun nationale wetten en het inrichten van locaties voor screening en grensprocedures. Daarnaast is de eerste solidariteitspool voor 2026 vastgesteld. Hierin hebben landen gezamenlijk toegezegd om minimaal 21.000 asielzoekers te herplaatsen of gezamenlijk 420 miljoen euro bij te dragen aan landen die onder grote migratiedruk staan. Om de overgang naar dit nieuwe systeem financieel te ondersteunen, is er vanuit de EU in totaal 3 miljard euro beschikbaar gesteld voor de lidstaten.
De rol van Nederland
In het rapport wordt ook specifiek naar de situatie in Nederland gekeken. De wetgeving die nodig is om de nieuwe Europese regels uit te voeren, wordt momenteel in het parlement besproken. Wel heeft Nederland al stappen gezet om de capaciteit van de rechterlijke macht te versterken, bijvoorbeeld door nieuwe wetgeving te introduceren die wettelijke termijnen stelt aan de rechtspraak. Dit moet ervoor zorgen dat asielprocedures in de toekomst sneller kunnen worden afgehandeld.
Op technisch vlak heeft Nederland de eerste tests voor de nieuwe Eurodac-database met succes afgerond. De Commissie merkt echter op dat Nederland nog wel moet beginnen met het testen van de feitelijke werkprocessen rondom dit systeem. Ook vraagt de Commissie aan Nederland om blijvende aandacht te besteden aan de opvang van kwetsbare groepen, zoals alleenstaande minderjarige vreemdelingen.
Decentrale relevantie
Hoewel het pact juridisch een afspraak tussen lidstaten is, wordt de uitvoering in de praktijk grotendeels lokaal zichtbaar. Veranderingen in asielprocedures en druk op de opvangcapaciteit kunnen direct invloed hebben op de taken van decentrale overheden. De Commissie benadrukt daarom het belang van nauwe betrokkenheid van lokale en regionale overheden bij de uitvoering van het pact. Gemeenten spelen hierbij bijvoorbeeld een belangrijke rol in de opvang van asielzoekers en de huisvesting van statushouders, de ondersteuning van alleenstaande minderjarigen en de uitvoering van integratievoorzieningen, zoals taalonderwijs en begeleiding richting werk.
De eerdergenoemde 3 miljard euro aan EU-financiering is mede bedoeld om deze lokale taken te ondersteunen, bijvoorbeeld via investeringen in extra capaciteit, personeel, infrastructuur en toezicht op de naleving van grondrechten. Daarmee moet worden gewaarborgd dat de nieuwe Europese regels ook op lokaal niveau juridisch zorgvuldig en praktisch uitvoerbaar blijven.
De Verklaring van Chișinău
Naast het voortgangsverslag van de Europese Commissie is binnen de Raad van Europa recent de Verklaring van Chișinău aangenomen. Hoewel de Raad geen EU-instelling is, sluit dit document aan bij de oproep van de Commissie aan de lidstaten om lokale en regionale overheden nauwer te betrekken bij de uitvoering van het migratiepact. Het benadrukt dat de bescherming van mensenrechten een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van alle instanties die de nieuwe regels in de praktijk moeten toepassen. Hiermee vormt de verklaring een breed Europees fundament om de doelen van het pact op een menswaardige en juridisch houdbare wijze uit te voeren.
Vooruitblik
Het recente voortgangsverslag laat zien dat de Europese Unie op de drempel staat van een nieuwe fase in de uitvoering van het migratie- en asielpact. Hoewel de voortgang per land verschilt, liggen de meeste lidstaten op koers voor de volledige toepassing van het pact op 12 juni 2026. Voor Nederland verschuift de aandacht daarmee van de parlementaire behandeling van wetgeving naar de praktische inrichting van de uitvoering. Na de officiële start in juni zal de Europese Commissie al in oktober 2026 de volgende jaarlijkse migratiecyclus lanceren. Hiermee wordt de overgang van incidentele politieke afspraken naar een structurele, gezamenlijke Europese aanpak definitief.
Bronnen:
Commission welcomes the Council of Europe declaration on migration, Europese Commissie
Verslagen van de Commissie over de vooruitgang bij de uitvoering van het migratie- en asielpact, Europese Commissie
Meer informatie:
Migratie- en asielpact – Migration and Home Affairs, Europese Commissie
Migratie- en asielpact officieel aangenomen, Europa Decentraal
Update Migratie- en Asielpact: wat gemeenten en provincies nu moeten weten, Europa Decentraal