Op 26 mei 2026 heeft de Raad van de Europese Unie een nieuwe richtlijn aangenomen die het makkelijker maakt voor ‘mobiele EU-burgers’ om hun actieve en passieve kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen uit te kunnen oefenen. Mobiele EU-burgers zijn EU-burgers die verblijven in een andere lidstaat waarvan zij de nationaliteit niet hebben. In 2024 telde Nederland volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek in 2024 ongeveer 745 duizend inwoners met een andere EU-nationaliteit. De nieuwe Richtlijn 2026/1194 trekt op 26 juni 2028 de oude Richtlijn 94/80/EG in en is vanaf die datum van toepassing. De herziening heeft hoogstwaarschijnlijk met name gevolgen voor de informatieverplichtingen van gemeenten.
Actief en passief kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen
Volgens EU-recht eist dat mobiele EU-burgers bij gemeenteraadsverkiezingen het recht hebben om te stemmen (actief kiesrecht) en zich verkiesbaar te stellen (passief kiesrecht), aldus artikelen 20 lid 2 onder b en 22 lid 2 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en artikel 40 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Het actief en passief kiesrecht van EU-burgers in gemeenteraadsverkiezingen vloeit voort uit het Europese beginsel van gelijkheid en non-discriminatie op grond van nationaliteit.
Volgens het ongewijzigde artikel 3 van de nieuwe Richtlijn genieten mobiele EU-burgers actief en passief kiesrecht in gemeenteraadsverkiezingen onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van het land waarin zij verblijven. Het onveranderde artikel 5 staat een lidstaat onder andere toe om een mobiele EU-burger uit te sluiten van kiesrecht wanneer hij of zij dat recht heeft verloren in zijn of haar lidstaat.
Mobiele EU-burgers genieten actief en passief kiesrecht in gemeenteraadsverkiezingen onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van het land waarin zij verblijven.
Nieuwe regels en verplichtingen
Vereenvoudigde registratievoorwaarden
Artikel 8 verplicht de lidstaten om ervoor te zorgen dat mobiele EU-burgers op hun verzoek tijdig worden ingeschreven op de kiezerslijst voor de gemeenteraadsverkiezingen. Artikelen 8 en 9 bepalen dat mobiele EU-burgers dezelfde bewijzen en gegevens overhandigen als onderdanen van de lidstaat om op de kiezerslijst of kandidatenlijst gezet te worden. Een lidstaat kan mobiele EU-burgers vragen om:
- Een geldig identiteitsbewijs;
- Een formele verklaring met hun naam, nationaliteit, geboortedatum en -plaats en adres in het kiesgebied van de lidstaat van verblijf en aanvullende contactgegevens, zoals een telefoonnummer of e-mailadres.
Wanneer een mobiele EU-burger binnen een lidstaat verhuist naar een andere gemeente, moet hij of zij onder dezelfde voorwaarden als een onderdaan van de lidstaat worden ingeschreven als kiesgerechtigde in die gemeente. Bovendien voegt de nieuwe Richtlijn een nieuw artikel 10 in dat de lidstaten verplicht om ervoor te zorgen dat mobiele EU-burgers dezelfde specifieke stemmogelijkheden hebben als eigen onderdanen, zoals vervroegd, per post, elektronisch of via het internet te stemmen.
Nieuwe waarborg tegen automatische uitsluiting van kiesrecht
Daarnaast introduceert Artikel 8 lid 4 een nieuwe waarborg voor mobiele EU-burgers door te benadrukken dat het verkrijgen van actief en passief kiesrecht in een andere lidstaat niet automatisch kan leiden tot uitsluiting van kiesrecht in de lidstaat van herkomst.
Wanneer bijvoorbeeld een persoon met de Duitse nationaliteit in een Nederlandse gemeente verblijft en kiesgerechtigd is voor de gemeenteraadsverkiezingen in die gemeente, betekent dit niet automatisch dat hij of zij niet kan deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen in Duitsland. Andersom betekent dit ook dat een Nederlandse burger die woont in Duitsland en kan deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen in Duitsland niet automatisch is uitgesloten van deelname aan de gemeenteraadsverkiezingen in Nederland. Echter, een Nederlandse burger die in het buitenland verblijft, kan volgens de Kieswet alleen deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen wanneer hij of zij nog officieel in Nederland woont (zie onder het kopje ‘decentrale relevantie).
Nieuwe informatieverplichtingen
In haar Verslag over het EU-burgerschap 2020 stelde de Europese Commissie vast dat de opkomst van mobiele EU-burgers bij gemeenteraadsverkiezingen relatief laag is door ingewikkelde registratieprocedures, onvoldoende mogelijkheden om te stemmen en ontoereikende informatieverstrekking aan mobiele EU-burgers. Daarom moet de nieuwe Richtlijn de voorwaarden voor registratie en deelname aan voor gemeenteraadsverkiezingen verduidelijken (overwegingen 5 en 6).
De opkomst van mobiele EU-burgers bij gemeenteraadsverkiezingen is relatief laag door ingewikkelde registratieprocedures, onvoldoende mogelijkheden om te stemmen en ontoereikende informatieverstrekking aan mobiele EU-burgers.
Artikel 12 van de nieuwe Richtlijn introduceert nieuwe informatieverplichtingen voor bevoegde autoriteiten de nodige maatregelen treffen, zodat mobiele EU-burgers tijdig worden geïnformeerd over de voorwaarden en regels voor de registratie als kiezer of kandidaat bij de gemeenteraadsverkiezingen. Volgens artikel 12 lid 2 moet de volgende informatie tijdig beschikbaar zijn voor mobiele EU-burgers die geregistreerd zijn als kiezer of kandidaat:
- op verzoek, de status van hun registratie;
- de datum van de verkiezingen en hoe en waar er kan worden gestemd;
- hoe zij meer informatie kunnen krijgen over de organisatie van de verkiezingen, met inbegrip van de kandidatenlijst.
Artikel 12 lid 3 van de nieuwe Richtlijn legt uit dat deze informatie moet voldoen aan de kwaliteitseisen in artikel 9 lid 1 van de Single Digital Gateway Verordening (Verordening 2018/1724). Zo moet de informatie onder andere gebruiksvriendelijk, accuraat en actueel zijn en geschreven zijn in duidelijke en begrijpelijke taal. Artikel 12 lid 3 van de nieuwe Richtlijn vereist ook dat de informatie in minstens één andere officiële EU-taal beschikbaar is. Tot slot moet volgens artikel 12 lid 4 de informatie toegankelijk zijn door passende communicatiemiddelen, -wijzen en -formats te gebruiken, met name voor personen met een handicap.
Decentrale relevantie
De nieuwe Richtlijn treedt in werking op 26 juni 2026 en wordt van toepassing op 26 juni 2028. De Rijksoverheid moet de nieuwe bepalingen uiterlijk 25 juni 2028 omgezet hebben in nationale wetgeving. De oude Richtlijn is geïmplementeerd in de Kieswet en Gemeentewet en wordt met ingang van 26 juni 2028 ingetrokken.
De Kieswet bepaalt dat mobiele EU-burgers in Nederland in de gemeenteraadsverkiezingen hun actieve en passieve kiesrecht onder dezelfde voorwaarden kunnen uitoefenen als Nederlanders, mits:
- zij op de dag van de kandidaatstelling in Nederland wonen volgens de Basisregistratie Personen; en
- zij niet uitgesloten zijn van kiesrecht in Nederland of de lidstaat waar zij vandaan komen.
In Nederland zijn gemeenten verantwoordelijk voor de registratie van en informatieverstrekking aan mobiele EU-burgers bij gemeenteraadsverkiezingen. Daarom zullen zij hoogstwaarschijnlijk als bevoegde autoriteiten gebonden zijn aan de informatieverplichtingen onder artikel 12 van de nieuwe Richtlijn. Gemeenten moeten dus vanaf 26 juni 2028 mobiele EU-burgers proactief informeren over de voorwaarden en regels met betrekking tot hun actief en passief kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen. Gemeenten moeten ervoor zorgen dat deze informatie onder andere gebruikersvriendelijk, accuraat, toegankelijk en beschikbaar in tenminste één andere EU-taal is.
Bronnen
- Raad van de Europese Unie, Raad neemt nieuwe regels aan ter versterking van actief en passief kiesrecht van EU-burgers bij lokale verkiezingen
- Centraal Bureau voor de Statistiek, Ruim 745 duizend mensen met andere EU-nationaliteit in Nederland
- Europese Commissie, Verslag over het EU-burgerschap 2020 Burgers meer zeggenschap geven en hun rechten beschermen
- Kiesraad, Gemeenteraadsverkiezingen – Niet-Nederlandse inwoners