EU-lidstaten krijgen na de aanneming van het migratie- en asielpact twee jaar de tijd om zich voor te bereiden op de wetgevingsmaatregelen die in juni 2026 van toepassing worden. Het gemeenschappelijk uitvoeringsplan helpt de EU-lidstaten om zich effectief voor te bereiden op de uitvoering van het pact. Om de voortgang van de nationale uitvoeringsplannen te monitoren, heeft het Asielagentschap van de EU (EUAA) de asielsituatie in elk EU-land kort beschreven en gebaseerd daarop heeft de Commissie een verslag gepubliceerd.
Achtergrond
In juni 2024 is het migratie- en asielpact aangenomen. Dit pact bestaat uit een reeks nieuwe regels om migratie te beheren en een gemeenschappelijk asielstelsel op EU-niveau in te stellen. Het pact biedt een EU-brede aanpak voor het versterken en integreren van belangrijke EU-beleidsmaatregelen op het gebied van migratie, asiel, grensbeheer en integratie.
Het migratie- en asielpact bestaat uit een reeks nieuwe regels om migratie te beheren en een gemeenschappelijk asielstelsel op EU-niveau in te stellen.
Asielsituatie in Nederland vanaf 2024
Het EUAA heeft recent het Asielverslag 2025 gepubliceerd met daarin een analyse per EU-lidstaat van de voorbereidingen die zijn getroffen om uiterlijk in 2026 de nodige regelingen voor de volledige uitvoering van het pact te realiseren. Over Nederland werd het volgende gemeld:
Asielbeleid
In Nederland kondigde de inmiddels demissionaire regering aan het “strengste asielbeleid ooit” te willen invoeren. Er werden strengere asielmaatregelen aangekondigd, zoals tijdelijke verblijfsgunningen, strengere regels voor gezinshereniging en naturalisatie en meer mogelijkheden voor gedwongen terugkeer. De parlementaire behandeling van deze nieuwe wetten liep vertraging op. Het aantal hervestigingen werd beperkt en de regering overwoog uit het EU-asielstelsel te stappen bij een gewijzigd EU-verdrag, maar beloofde tegelijkertijd het migratie- en asielpact snel uit te voeren.
Procedures
De IND werkte aan efficiëntere asielprocedures en nieuwe IT-systemen. Het door de EU gefinancierde CELIA-project ontwikkelde taalherkenningsmethoden met behulp van AI, waarmee het land van herkomst kan worden vastgesteld. Daarnaast kon de IND 18.000 extra asielaanvragen behandelen door zich vooral te richten op zaken waarbij de kans op bescherming groot was.
Opvang
De opvangsituatie in Ter Apel bleef kritiek met rechterlijke uitspraken over overbezetting en gebrek aan bewegingsvrijheid. De Spreidingswet ging in 2024 in om de druk op het opvangsysteem te verlichten. Ondanks de wens van de regering om deze in te trekken, bleef deze wet voorlopig van kracht. Voor Oekraïense ontheemden werden strengere registratie- en betalingsregels ingevoerd.
De opvangsituatie in Ter Apel bleef kritiek met rechterlijke uitspraken over overbezetting en gebrek aan bewegingsvrijheid.
Is er vooruitgang gemaakt in het gemeenschappelijk uitvoeringsplan?
Om migratie op EU-niveau goed aan te pakken, heeft de Commissie een gemeenschappelijk uitvoeringsplan gepresenteerd, bestaande uit tien verschillende bouwstenen om de nieuwe wetgeving uiterlijk in juni 2026 met succes te kunnen toepassen. Een vereiste van het migratie- en asielpact is dat de Commissie een tussentijdse evaluatie uitbrengt over de voortgang per bouwsteen van het uitvoeringsplan. Zowel op EU-niveau als in de lidstaten is er aanzienlijke vooruitgang geboekt, al blijven er uitdagingen die verdere inspanningen vereisen om het systeem uiterlijk in 2026 volledig te laten functioneren.
Klik hier om een overzicht van de vorderingen in de tien bouwstenen te zien:
- Eurodac: Er is aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het opzetten van de vernieuwde Eurodac-gegevensbank, die een centrale database met vingerafdrukken bevat. De Commissie en eu-LISA bieden extra ondersteuning aan lidstaten die nog problemen ondervinden bij het opzetten van het systeem.
- Buitengrenzen: De voorbereidingen voor de invoering van de nieuwe screening- en grensprocedures zijn gaande. Er zijn uitdagingen bij het aanwijzen van locaties en met betrekking tot aanbestedingen en toereikende middelen.
- Opvangvoorzieningen: Er wordt gewerkt aan nieuwe opvangnormen en het waarborgen van voldoende capaciteit.
- Eerlijke, efficiënte en geharmoniseerde asielprocedures: Lidstaten passen zich aan het nieuwe rechtskader aan, maar er moet meer worden gedaan om de achterstand en vertragingen in de asielprocedures te verminderen, onder meer door het vergroten van de capaciteit en te zorgen voor adequate opleiding.
- Efficiëntere en eerlijkere terugkeerprocedures: De lidstaten zorgen voor betere afstemming en sluitende regelgeving tussen de asielprocedures en terugkeerprocedures. De Commissie zal met een terugkeerverordening komen, wat resterende inefficiënties moet verminderen.
- Verantwoordelijkheid: Lidstaten moeten werken op basis van eerlijke verdeling en verantwoordelijkheid, zoals de overdrachten zoals vastgelegd in de Dublin III-verordening. De volgende stap is dat alle lidstaten de nieuwe regels en procedures daadwerkelijk gaan toepassen.
- Solidariteit: Er wordt gewerkt aan de voorbereiding van de eerste jaarlijkse solidariteitscyclus in oktober 2025 en aan de instelling van het permanente solidariteitsmechanisme tegen juni 2026.
- Paraatheid en rampenplannen: Lidstaten moeten zorgen dat rampenplannen geschikt zijn voor het beoogde doel, deze waar mogelijk testen en zorgen voor samenhang met andere rampenplannen.
- Nieuwe waarborgen en controle van de grondrechten: De nationale plannen weerspiegelen over het algemeen het evenwicht tussen verplichtingen en rechten van mensen die bescherming zoeken in de EU. Er moet verder worden gewerkt aan de operationalisering van het onafhankelijke mechanisme voor toezicht op de grondrechten en gratis advies.
- Integratie en wettelijke trajecten: Er zijn positieve effecten van integratie-inspanningen, maar voortdurende inspanning is nodig op het gebied van onderwijs, werkgelegenheid, gezondheid en huisvesting.
Decentrale uitdagingen
De tussentijdse evaluatie van de Commissie en de EUAA over de voortgang bij de voorbereiding op het migratie- en asielpact is van groot belang voor decentrale overheden. Gemeenten en provincies spelen een cruciale rol bij de opvang van vluchtelingen en moeten tijdig de juiste voorbereidingen treffen.
Gemeenten zijn belast met het realiseren van opvanglocaties, de begeleiding van asielzoekers, het organiseren van huisvesting en het faciliteren van integratie. Provincies ondersteunen gemeenten bij het vinden van geschikte locaties en bij het bieden van noodzakelijke voorzieningen. Bovendien rapporteren provincies over de voortgang van gemeenten en het COA aan het Rijk. De huidige opvangcapaciteit en -kwaliteit voldoen nog niet overal aan de gestelde eisen. Gemeenten en provincies zullen hard moet blijven werken om dit in orde te krijgen.
Uit de analyses blijkt dat zowel gemeenten als provincies hun inspanningen het komende jaar verder moeten intensiveren om te voldoen aan alle vereisten voor de volledige uitvoering van het pact per 2026.
Bronnen
Commission reports on the implementation of the Pact on Migration and Asylum at halfway mark, Europese Commissie
State of play on the implementation of the Pact on Migration and Asylum, Europese Commissie
The latest Asylum Report analyses national responses to evolving migratory shifts, Europese Commissie
