De Europese Commissie wil van Europa het eerste volledig geëlektrificeerde continent maken. Daarom stimuleert zij de overstap van fossiele brandstoffen naar elektriciteit voor industrie, vervoer en gebouwen. Om deze transitie te versnellen, heeft de Commissie recent het Actieplan voor Elektrificatie gepresenteerd.
Een belangrijke drijfveer achter dit plan is de invoering van een nieuwe Europese koolstofheffing op brandstoffen voor gebouwen en wegvervoer, bekend als het ETS2. Door een prijs te plakken op de uitstoot van deze sectoren, wordt het gebruik van aardgas en benzine vanaf 2027 financieel minder aantrekkelijk, terwijl de overstap naar schone elektriciteit juist wordt gestimuleerd. Ook hiervoor heeft de Commissie recent een nieuw voorstel gedaan.
De noodzaak van elektrificatie
Het contrast op het Europese continent is nu nog groot. Hoewel de EU al 70% van haar elektriciteit schoon en uit eigen bodem opwekt, is slechts 23% van de totale energievraag elektrisch. Het overgrote deel van ons totale energieverbruik bestaat dus nog steeds uit fossiele brandstoffen, waarvan meer dan de helft moet worden geïmporteerd van buiten de EU. Deze afhankelijkheid van andere delen van de wereld maakt Europa kwetsbaar voor de toenemende geopolitieke schokken en drijft de energieprijzen flink op.
De ambitie van het actieplan is aanzienlijk: een elektrificatiegraad van 46% in 2040 en een stroomprijs die eindelijk kan concurreren met gas. Dat is goed voor het klimaat én de economie. Door de import van fossiele brandstoffen af te bouwen, verwacht de EU tegen 2040 zo’n 260 miljard euro per jaar te besparen.
Elektrificatie in Nederland
Nederland speelt in de elektrificatie een voortrekkersrol. Zo prijst de Commissie in het actieplan ons land voor de hervorming van de energiebelastingen. Ook voor huishoudens wordt het voordeel steeds zichtbaarder: dankzij de gunstige prijsverhoudingen kan een warmtepomp in Nederland gemiddeld zo’n 800 euro per jaar besparen.
Decentrale Relevantie
De sleutel tot deze transitie ligt echter voor een groot deel op lokaal niveau. Hieronder worden de belangrijkste bouwstenen uit het actieplan voor lokale uitvoering verder toegelicht.
Netcongestie
De eerste en misschien wel meest urgente bouwsteen van het actieplan is de aanpak van netcongestie. Het EU-plan vraagt lidstaten om sneller werk te maken van regels voor nettarieven en aansluitingen, zodat woningen en bedrijven voldoende toegang houden tot het elektriciteitsnet. Het actieplan onderstreept het belang van decentrale overheden bij de uitbreiding van de energie-infrastructuur.
Gemeenten en provincies spelen als regisseurs van de leefomgeving een belangrijke rol bij de ruimtelijke inpassing en vergunningverlening voor nieuwe energie-infrastructuur. Op Europees niveau wordt dit ondersteund door maatregelen die procedures versnellen in speciale ‘acceleratiegebieden’.
Een krachtig nieuw instrument hierbij is de verplichting voor lidstaten om minimaal 50% van hun nationale ETS-inkomsten (waaronder die uit het nieuwe ETS2) te investeren in prioritaire sectoren zoals de uitbreiding van elektriciteitsnetten en energieopslag. Dit geld moet met name worden ingezet rond industriële clusters om de groeiende vraag naar stroom op te vangen. Voor decentrale overheden biedt dit een extra argument om bij het Rijk aan te dringen op de nodige financiering voor lokale energie-infrastructuur. Gemeenten en provincies die hiermee aan de slag willen, vinden op de website van het RVO concrete handvatten, praktijkvoorbeelden en een handreiking om netcongestie te helpen verminderen.
Lokale warmteplanning
Warmtenetten (District Heating and Cooling) zijn onmisbaar voor een slim energiesysteem, omdat ze als flexibele buffer de druk op het stroomnet verlagen. De regie ligt bij de gemeente, zoals in de gemeente Den Haag, waar aardwarmte wordt ingezet om wijken aardgasvrij te maken. De EU stelt nu scherpe doelen: warmtenetten moeten in 2030 een marktaandeel van 15% hebben. Een belangrijke beleidswijziging in het nieuwe voorstel is dat de verbranding van stedelijk afval vanaf 2031 ook onder het emissiehandelssysteem (ETS) gaat vallen. Voor gemeenten met warmtenetten die afhankelijk zijn van afvalverbrandingsinstallaties (AVI’s) betekent dit dat zij extra moeten inzetten op circulariteit en CO2-afvang om de warmtevoorziening betaalbaar te houden. Daarnaast komt via de European City Facility 15 miljoen euro beschikbaar om 180 lokale warmtevisies te ondersteunen
Sociaal Klimaatfonds
Niemand mag achterblijven in de energietransitie. Om energiearmoede te voorkomen, biedt het Sociaal Klimaatfonds (SCF) Nederlandse gemeenten en provincies middelen om kwetsbare wijken te verduurzamen en bewoners te ondersteunen (lees hier meer over de rol van decentrale overheden binnen het SCF). Nederland geeft hier direct invulling aan via het Nationale Sociale Klimaatplan (SKP), met maatregelen zoals de investering in ‘Energiehuizen’. Via deze lokale loketten worden bewoners proactief benaderd door energiecoaches en supportteams om direct in de woning energiebesparende maatregelen te treffen.
De urgentie voor gemeenten om hiermee aan de slag te gaan is groot, omdat de nieuwe Europese koolstofheffing op brandstoffen (ETS2) vanaf 2027 zorgt voor stijgende kosten voor aardgas en benzine. Het SCF is specifiek opgericht om de sociale gevolgen van het ETS2 op te vangen en de overstap naar schone elektriciteit voor iedereen betaalbaar te maken. Gemeenten worden gestimuleerd om daarom nu al ‘social leasing’ op te zetten: regelingen waarbij bewoners voor een laag maandbedrag een warmtepomp of elektrische auto kunnen leasen. Voor deze aanpak is binnen het Sociaal Klimaatfonds in totaal 65 miljard euro beschikbaar, gefinancierd uit de opbrengsten van ETS2.
Elektrificatie van mobiliteit en logistiek
De Europese wegen en wateren maken versneld de overstap naar elektriciteit. De herziening van de Europese infrastructuurregels (AFIR) zet in op een snelle uitrol van publieke laadpunten voor zwaar vervoer (e-HDV), zodat bijvoorbeeld ook elektrische vrachtwagens hun weg kunnen vervolgen. Voor regio’s met grote logistieke hubs is dit belangrijk voor de economische concurrentiepositie en de lokale luchtkwaliteit.
De transitie stopt niet bij de weg: het actieplan zet ook in op walstroom (OPS) in havens en de elektrificatie van veerboten en binnenvaart. Zo ontwikkelen havens zich tot slimme, groene energiehubs. Deze stappen sluiten aan bij de bredere Europese inzet (Actie 8) om via strengere regels voor overheidsopdrachten de groei van emissievrije voertuigen verder te versnellen.
Verduurzaming van eigen organisatie
Overheden kunnen een voortrekkersrol vervullen door hun eigen vastgoed, zoals stadhuizen en scholen, versneld te verduurzamen. Het actieplan moedigt decentrale overheden aan om de vraag naar warmtepompen hierbij te bundelen via publieke inkoop. Deze gezamenlijke inkoop geeft een krachtig signaal aan de markt en versterkt de regionale sector voor schone technologie, terwijl Europese fabrikanten de nodige schaal krijgen om wereldwijd te concurreren.
Regionale scholing en werkgelegenheid
De transitie naar een elektrisch Europa fungeert als een krachtige banenmotor die naar verwachting honderdduizenden banen oplevert in sectoren zoals de installatietechniek en het netbeheer. Het tekort aan geschoolde technici vormt momenteel echter een van de grootste barrières voor de uitvoering. Het EU-actieplan zet daarom vol in op grootschalige (om)scholing via het beroepsonderwijs (VET) en een betere erkenning van kwalificaties.
Decentrale overheden spelen hierin een belangrijke rol. Zo verbinden provincies de regionale arbeidsmarkt met opleidingscentra (ROC’s). Daarnaast werken overheden, onderwijs en bedrijfsleven in de regio Amsterdam samen binnen de Opleidingscampus Technische Installaties om meer vakmensen op te leiden voor de energietransitie. Deze samenwerking is essentieel om de nieuwe generatie technici op te leiden die nodig is om de lokale energie-infrastructuur te bouwen en te onderhouden.
Bronnen
Actieplan Elektrificatie, Europese Commissie
Commissie stimuleert concurrentievermogen, decarbonisatie en onafhankelijkheid van Europa, Europese Commissie
Voorstel ETS2 richtlijn, Europese Commissie
Meer informatie
EU-Fondsenwijzer, Europa Decentraal
Brief aan tweede kamer inzet Sociaal Klimaatfonds, Tweede Kamer
Hoe helpt u als provincie of gemeente netcongestie verminderen?, RVO
Kamerbrief stand van zaken aanpak netcongestie, Rijksoverheid
Kenniscommunity Netcongestie, RVO
Opleidingscampus Technische Installaties, ROC van Amsterdam
Rol van de gemeente bij Netcongestie: Handreiking met praktijkvoorbeelden voor gemeenten, RVO
Verbetering van het EU-elektriciteitsnet – Aanknopingspunten voor decentrale overheden, Europa Decentraal
Voortgangsrapportage LAN – voorjaar 2026, RVO
Warmtenetten in Den Haag, Gemeente Den Haag