Het Schakelpunt is een samenwerkingsorganisatie van Vlaamse en Nederlandse overheden en kennisinstellingen voor het aanpakken van grensbelemmeringen. Voor dit interview sprak KED met Maarten Vidal (Vlaamse overheid, departement Kanselarij en Buitenlandse Zaken) en Arnoud Guikema (provincie Zeeland, coördinator Europa en grensoverschrijdende samenwerking) over het met Interreg gefinancierde platform voor grensregio’s.
Kunnen jullie kort uitleggen wat het Schakelpunt inhoudt?
Vidal: “Het Schakelpunt is een samenwerkingsverband tussen de Vlaamse overheid, de Nederlandse provincie Zeeland en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Daarnaast zijn er twee kennispartners betrokken: het instituut ITEM van de Universiteit Maastricht en de Universiteit Hasselt. In de grensregio kom je vaak bijzondere situaties tegen die om maatwerk vragen. Een standaardaanpak werkt hier niet. Je hebt een specifieke structuur nodig en dat is het Schakelpunt geworden.”
“Schakelpunt draagt bij aan het verzachten van de grens.”
Guikema: “We voeren het voorlopig uit als Interreg-project binnen het programma Interreg Vlaanderen-Nederland, met een looptijd van drie jaar. Dit biedt ons de mogelijkheid om een deel van de opstartkosten via Europese middelen te financieren en te testen of onze ideeën in de praktijk goed werken. Binnen die tijd evalueren we het project en werken we toe naar een voorstel voor structurele inbedding. We doen dit binnen de specifieke doelstellingen van Interreg, die gericht zijn op het versterken van bestuurlijke samenwerking, het oplossen van grensobstakels en het stimuleren van grensoverschrijdende contacten. Kortom, alles wat bijdraagt aan het verzachten van de grens.”
Wanneer is het Schakelpunt opgericht en wat was de aanleiding?
Vidal: “Het idee ontstond na de Vlaams-Nederlandse Top in Gent in 2018, waar de fusie van de havens van Gent en Zeeland tot North Sea Port werd aangekondigd. Die samenwerking bracht allerlei grensbelemmeringen aan het licht. Er is toen een bestuurlijke werkgroep opgericht die daarop het advies formuleerde: ‘niet aanpassen, maar afwijken’. Hier wordt mee bedoeld dat bij het oplossen van grensbelemmeringen de wet of regelgeving niet helemaal gewijzigd hoeft te worden, maar dat er specifiek uitzonderingen gemaakt kunnen worden voor situaties in de grensregio. Op basis daarvan is in 2023 besloten het Schakelpunt op te richten. Op 1 februari 2024 zijn we officieel gestart.”
“De kern van het Schakelpunt is grensoverschrijdende problemen analyseren en verbindingen leggen.”
“Daarnaast verplicht de Europese BRIDGEforEU-verordening lidstaten grenscoördinatiepunten in te richten. Het Schakelpunt loopt daarop vooruit en fungeert als proefmodel. Het maakt deel uit van een bredere governance-structuur: zowel in Vlaanderen als in Nederland zijn bestuurlijke grenscoördinatoren aangesteld en het bestaande Bestuurlijke Grensregio Overleg (BGO) is uitgebreid met structurele Vlaamse deelname.”
Hoe verhoudt het Schakelpunt zich tot andere grensoverschrijdende initiatieven?
Vidal: “België en Nederland werken via verschillende structuren samen aan de grens. Het BGO, waar beide regeringen bij betrokken zijn, beslaat het grootste deel van de Vlaams-Nederlandse grens. Daarnaast zijn er initiatieven als BENEGO, Regio Scheldemond en Euregio Maasrijn, die elk een deel van de grens bestrijken.”
Guikema: “Naast dat het Schakelpunt deel uitmaakt van een breed grensbestuur, is het gebaseerd op multilevel governance. We werken zowel bottom-up via gemeenten en provincies als top-down via centrale overheden. Grenscoördinatoren spelen een cruciale rol: zij brengen signalen onder de aandacht van ministers en vertalen informatie en adviezen terug naar lokale overheden.”
Vidal: “De kern van het Schakelpunt is grensoverschrijdende problemen analyseren en verbindingen leggen, vandaar ook de naam. Burgers kunnen terecht bij grensinformatiepunten. Schakelpunt richt zich specifiek op lokale overheden en intermediaire structuren. Als daar knelpunten in regelgeving worden gesignaleerd, komen wij in beeld.”
“Soms heb je geen overtreding van Europees recht, zelfs toepassing van Europees recht en ontstaan belemmeringen alsnog”
Hoe worden grensbelemmeringen bij het Schakelpunt gemeld en behandeld?
Vidal: “Meldingen worden ingediend via onze website. We toetsen eerst of het om een echte grensbelemmering gaat, analyseren het probleem, leveren advies en brengen oplossingsrichtingen in kaart. De adviezen gaan naar betrokken overheidsdiensten, beleidsambtenaren of grenscoördinatoren, die het probleem vervolgens op een hoger beleidsniveau kunnen agenderen. Wij nemen zelf geen besluiten.”
Kunnen jullie een voorbeeld geven van een grensbelemmering?
Vidal: “Grensbelemmeringen ontstaan door verschillen in regelgeving tussen Nederland en België rond bijvoorbeeld vuurwerk, mobiliteit, zorg, wegwerkzaamheden, bedrijfsvoorwaarden. Voorbeeld ambulanceverkeer?[EV1]
In hoeverre zijn grensoverschrijdende belemmeringen tussen Nederland en België puur bilaterale kwesties, en in hoeverre spelen Europese dimensies hierin een rol?
Guikema: “Dat hangt af van de bevoegdheden die aan Brussel zijn overgedragen. Fiscaliteit valt grotendeels buiten de Europese context. Maar Europese richtlijnen, zoals de Vogel- en Habitatrichtlijn, worden per lidstaat verschillend geïmplementeerd.”
Vidal: “Het is natuurlijk legitiem dat elke lidstaat Europese richtlijnen implementeert op haar eigen manier, maar in de grensregio’s is dat niet altijd goed op elkaar afgestemd. Er is dan eigenlijk geen overtreding van Europees recht, zelfs implementatie van Europees recht, maar toch heb je een belemmering.”
Guikema: “De Benelux Beschikking biedt hier kansen, omdat ministers sneller van wetgeving kunnen afwijken zonder parlementaire betrokkenheid. Dat kan oplossingen versnellen.”
“De Benelux Beschikking biedt kansen, omdat ministers sneller van wetgeving kunnen afwijken zonder parlementaire betrokkenheid.”
Wat is jullie ervaring met de Interreg subsidie?
Guikema: “Vanuit de provincie Zeeland heb ik meegeschreven aan het huidige Interreg-programma. We hebben het Schakelpunt bewust ingebed, waardoor het als strategisch project werd gekwalificeerd.”
Vidal: “Daardoor vielen we buiten de reguliere oproepen. Ons totaalbudget bedraagt €2,4 miljoen, waarvan €1,2 miljoen subsidie. Daarmee financieren we extra personeel en onze kennispartners. Ook organiseren we evenementen, bijvoorbeeld rond zorg. De subsidie geeft ons drie jaar om ons te bewijzen.”
“Onze ervaring met het Schakelpunt leidde er ook toe dat in het Interreg-programma Frans Wallonië-Vlaanderen een soortgelijk project, Limex, werd goedgekeurd met een looptijd van vijf jaar. Ook hier zullen we met een mix van kennispartners en overheden samenwerken om soortgelijke belemmeringen aan de Frans-Belgische grens aan te pakken.”
Welke resultaten hopen jullie aan het einde van de pilot met het Schakelpunt te hebben bereikt?
Guikema: “We willen een substantieel aantal belemmeringen hebben opgelost. Dat vormt ook de basis waarop ministers en regio’s besluiten over de borging na de pilotperiode.”
Vidal: “Uit gesprekken met lokale overheden blijkt dat de kleinschaligheid van gemeenten het aanmelden van grensbelemmeringen soms bemoeilijkt. We willen medewerkers helpen om belemmeringen in te dienen en richten ons op het in kaart brengen van zoveel mogelijk belemmeringen. Niet alles kan binnen drie jaar worden opgelost, maar het is belangrijk dat ze wel op de radar staan voor de lange termijn.”
Tot slot, wat maakt grensoverschrijdende samenwerking belangrijk?
Guikema: “Onze waardepropositie sluit aan bij het Europese ideaal van cohesie: een Europa zonder grenzen. In grensregio’s worden mensen soms beperkt door tegenstrijdige regelgeving. Hierdoor is er sprake van ongelijkheid in grensregio’s ten opzichte van niet-grensregio’s. Onderzoek heeft aangetoond dat grensregio’s onbenut economisch potentieel hebben. Ons doel is om bij te dragen aan het benutten van dit potentieel door grensbelemmeringen weg te nemen.”
“Ons doel is om bij te dragen aan het benutten van het economisch potentieel van grensregio’s door grensbelemmeringen weg te nemen.”
“Grensproblemen vragen om een lange adem, wat soms lastig is in een politieke cultuur dat kortademiger lijkt te worden met focus op snel resultaat. Het is daarom belangrijk om een goede politieke en bestuurlijke overlegstructuur te hebben met een multilevel governance-aanpak waarin alle overheidslagen met verschillende bevoegdheden, taken en rollen aan tafel zitten. Grensproblematiek kun je niet unilateraal oplossen, dat moet bilateraal en op verschillende niveaus.”