Onze Unie staat er sterker voor dan ooit. Tegelijkertijd kan ze ook kwetsbaarder aanvoelen dan ooit tevoren. Zo opende Commissievoorzitter Ursula von der Leyen haar jaarlijkse toespraak, bekend als de ‘State of the Union’. Op 16 september 2026 keek de voorzitter terug op de ontwikkelingen van het afgelopen jaar en schetste de koers voor de Unie voor het komend jaar. Terwijl defensie, concurrentiekracht grote aandacht kregen, staan klimaat en migratie ook op de voorgrond.
Een brede koers voor Europa
Waar de toespraak in de voorafgaande jaren meer het karakter had van een opsomming van initiatieven en ideeën die de EU zou moeten implementeren, stond dit jaar een brede visie voor de EU centraal. Defensie, veiligheid, concurrentievermogen en kunstmatige intelligentie zijn daarin onmisbare onderwerpen. Zo wil de Commissie een Europese veiligheidsraad oprichten. Ook over het Meerjarig Financieel Kader (MFK) is Von der Leyen duidelijk: de Europese begroting draait om de toekomst van Europa. Voor decentrale overheden blijft het MFK in 2027 een belangrijk dossier, met bijzondere aandacht voor de toegang tot Europese fondsen.
Ook Kunstmatige Intelligentie (AI) blijft een prioriteit. De Commissievoorzitter koppelde dit onderwerp expliciet aan zowel de risico’s voor de arbeidsmarkt als de kansen die AI verschillende sectoren kan bieden. De nadruk lag daarbij vooral op de ontwikkeling en industriële toepassing van AI, en minder op het gebruik van AI binnen de overheid.
Ook voor decentrale overheden is deze brede koers relevant. Europese ambities voor concurrentievermogen en klimaatadaptatie werken bijvoorbeeld door op lokaal en regionaal niveau. Zij krijgen niet alleen te maken met de uitvoering, maar spelen ook een rol bij het realiseren van Europese doelstellingen. Vooral op het gebeid van migratie, kilmaat en wet-en regelgeving bevatte de toespraak concrete aanknopingspunten voor decentrale overheden die we hieronder belichten.
Klimaat en milieu
Commissievoorzitter Von der Leyen stond uitgebreid stil bij klimaatverandering, waarbij zij onder meer verwees naar de hittegolven en bosbranden in Europa. De Commissie presenteert volgend maand een nieuw kader voor klimaatadaptatie. Hierin worden honderd van de meest kwetsbare gebieden in de EU in kaart gebracht. Ook moet duidelijk worden welke risico’s deze gebieden lopen en hoe deze kunnen worden beheerst. Von der Leyen benoemde expliciet het belang van maatregelen op lokaal niveau. Voor decentrale overheden is het dus belangrijk om in de gaten te houden of zij hieronder komen te vallen.
Binnenkort presenteert de Commissie ook een Europese hittegolf plan, met maatregelen op het gebied van stedelijke klimaatadaptatie en een betere weerbaarheid tegen extreme hitte. Gemeenten kunnen dit plan gebruiken als basis voor en ter ondersteuning van hun eigen hitteplannen.
Ten slotte introduceert de Commissie de komende tijd een ‘European Water initative’ om waterverspilling door lekkages tegen te gaan en ernstige droogte op het continent aan te pakken. Het is echter nog niet duidelijk of dit initiatief de vorm krijgt van wetgeving of van een strategie, vergelijkbaar met de Europese strategie voor waterweerbaarheid. Evenmin is duidelijk uit de toespraak of het initiatief gevolgen zal hebben voor bestaande wetgeving, zoals de herziening van de Kaderrichtlijn Water.
Asiel en migratie
Het migratie-en asielpact en de juiste implementatie daarvan blijft een prioriteit voor de EU. In haar toespraak kondigt Von der Leyen nieuwe maatregelen voor het versterken van Europese buitengrenzen, in het bijzonder in crisissituaties. Hiervoor introduceert de Commissie het ‘European Emergency Response Framework’. Dit kader treedt alleen in werking als aan strikt omschreven criteria is voldaan. In die gevallen kunnen lidstaten tijdelijk en binnen duidelijk afgebakende grenzen afwijken van de standaardprocedures.
Wet- en regelgeving
Ook het verminderen en vereenvoudigen van regelgeving kreeg aandacht, waaronder de verschillende omnibuspakketten en versnelde vergunningstrajecten. De Commissie komt met verschillende voorstellen om vergunningsprocedures op meerdere terreinen te versnellen, waaronder voor de aanleg van energienetwerken. Hoewel dit kansen kan bieden voor decentrale overheden om cruciale projecten sneller van de grond te krijgen, kan het tegelijkertijd extra druk leggen op provincies.
Daarnaast riep Von der Leyen de lidstaten op om bij de omzetting van Europese wetgeving in nationale regelgeving geen aanvullende, strengere of omslachtige regels toe te voegen die vanuit de EU niet verplicht zijn. Dit fenomeen staat bekend als ‘gold plating’ oftewel nationale koppen. Voor decentrale overheden kan dit bijdragen aan het verminderen van de uitvoeringslasten die voortvloeien uit EU-wetgeving.
Bron
Toespraak Staat van de Unie 2026, Europese Commissie