De Europese Investeringsbank (EIB) stelt via de ETS2-voorfinancieringsfaciliteit €3 miljard beschikbaar. Met dit geld kunnen lidstaten al vóór de start van het nieuwe emissiehandelssysteem EU ETS-2 (hierna ETS2) investeren in het terugdringen van CO₂-uitstoot in de gebouwde omgeving en het wegvervoer. Het doel is de groene transitie te versnellen en tegelijkertijd de invoering van ETS2 in 2027 geleidelijk en beheersbaar te laten verlopen.
Achtergrond: Wat is het ETS2
ETS2 is een Europees emissiehandelssysteem waarbij leveranciers verplicht zijn hun emissies te monitoren en te betalen voor de CO₂-uitstoot die ontstaat bij het gebruik van fossiele brandstoffen. Met ETS2 richt de Europese Commissie zich expliciet op sectoren zoals de bebouwde omgeving en het vervoer. Deze zijn verantwoordelijk voor een groot deel van de uitstoot, maar vielen tot nu toe buiten het bestaande EU ETS voor stationaire installaties.
Door de CO₂-prijs worden fossiele brandstoffen duurder en duurzame alternatieven aantrekkelijker. Tegelijkertijd kan dit leiden tot hogere kosten voor huishoudens en bedrijven, daarom is het van belang dat de transitie zorgvuldig wordt begeleid. Om die sociale effecten op te vangen is op Europees niveau onder andere het Sociaal Klimaatfonds (SCF) opgericht. Het SCF ondersteunt lidstaten bij gerichte investeringen en, in beperkte mate, tijdelijke inkomenssteun. KED heeft hier eerder een artikel over geschreven.
Vroegtijdige investeringen
Door nu €3 miljard extra beschikbaar te stellen via de ETS2 voorfinanciering, komt er bovenop het al lopende Sociaal Klimaatfonds nog meer geld vrij vóór de start van ETS2 in 2027. Daarmee wordt de financiële druk bij de invoering van ETS2 beperkt, vooral voor huishoudens en bedrijven met minder veerkracht. Lidstaten kunnen deze middelen inzetten vóór de daadwerkelijke ETS2-opbrengsten beschikbaar zijn, zodat huishoudens met lage en middeninkomens en het MKB al eerder ondersteuning krijgen bij verduurzaming. Op deze manier worden energiearmoede en vervoersarmoede vroegtijdig aangepakt, waardoor kwetsbare groepen sneller profiteren van de voordelen van de energietransitie. Bovendien zijn tijdige maatregelen kostenefficiënt, omdat ze voorkomen dat vergroening later onder tijdsdruk en tegen hogere kosten moet plaatsvinden. De financiering kan bijvoorbeeld worden ingezet voor investeringen in energiezuinige gebouwen, isolatie, schone (deel)mobiliteit en laad- en tankinfrastructuur.
Lidstaten kunnen deze middelen inzetten vóór de daadwerkelijke ETS2-opbrengsten beschikbaar zijn, zodat huishoudens met lage en middeninkomens en het MKB al eerder ondersteuning krijgen bij verduurzaming.
Toegang tot de EIB-fondsen
De voorfinancieringen worden beschikbaar gesteld aan lidstaten die ETS2 in nationale wetgeving hebben omgezet, zoals Nederland. Om de financiering te ontvangen, kan een lidstaat een sociaal-klimaatinvesteringsprogramma indienen bij de EIB. Dit programma vormt de basis voor toegang tot de middelen.
Een lidstaat kan daarbij kiezen uit drie routes:
- Sociaal Klimaatplan (SKP) van de lidstaat. Elke lidstaat stelt een Sociaal Klimaatplan op om invulling te geven aan het SCF. In dit nationale plan staat welke maatregelen worden genomen en hoe de middelen in de periode 2026-2032 worden ingezet. Het SKP kan bijvoorbeeld maatregelen bevatten die de sociale gevolgen van ETS2 verzachten, door kwetsbare huishoudens, micro-ondernemingen en vervoersgebruikers te ondersteunen bij de energietransitie. Nederland heeft dit Sociaal Klimaatplan inmiddels ingediend bij de Europese Commissie. Het plan vormt daarmee de basis voor toegang tot de middelen uit het fonds.
- Sociaal-klimaatinvesteringen van de lidstaat. Een lidstaat kan een afzonderlijk investeringsprogramma indienen met maatregelen die passen binnen de doelstellingen van de faciliteit, maar niet direct onderdeel zijn van het formele Sociaal Klimaatplan.
- Combinatie: de lidstaat stelt een programma samen met beide bovengenoemde onderdelen.
Goedkeuring en toezicht
Zodra een lidstaat het SKP of investeringsprogramma indient, bekijkt de Europese Commissie of het plan en de voorgestelde maatregelen voldoen aan de vereisten. Ze kan om extra toelichting of kleine aanpassingen vragen, bijvoorbeeld over effectiviteit en uitvoering. Pas na een positieve beoordeling kan het plan officieel dienen als basis voor de financiering. Tijdens de uitvoering houden lidstaten de EIB op de hoogte van hoe de middelen worden ingezet en welke resultaten worden behaald. De EIB controleert of de investeringen voldoen aan de afgesproken doelen en voorwaarden. Worden de middelen niet volgens afspraak gebruikt, dan kan terugbetaling worden gevraagd. Zo blijft de koppeling tussen de ETS2-doelstellingen en de besteding van de middelen goed gewaarborgd.
Decentrale relevantie
De investeringsdoelen van ETS2 sluiten aan bij lokale opgaven. Denk hierbij aan het geleidelijk verduurzamen van woningen en gebouwen, het stimuleren van schone mobiliteit en het aanpakken van energie- of vervoersarmoede. Daarom is het goed mogelijk dat gemeenten en provincies een rol krijgen bij de inzet van de middelen. Dit kan bijvoorbeeld via uitvoering van isolatieprojecten, deelmobiliteit of lokale energie-infrastructuur.
De investeringsdoelen van ETS2 sluiten aan bij lokale opgaven. Denk hierbij aan het geleidelijk verduurzamen van woningen en gebouwen, het stimuleren van schone mobiliteit en het aanpakken van energie- of vervoersarmoede.
In het SKP wordt bijvoorbeeld het Energiehuis genoemd, waarbij gemeenten via een fysiek en digitaal loket bewoners in een kwetsbare positie ondersteunen met energiecoaches en -fixers. Ook staat in het plan dat huurwoningen met de slechtste energielabels (EFG) uiterlijk in 2029 verbeterd moeten zijn. Hiervoor worden minimale energie-eisen ingevoerd, waarbij gemeenten een rol kunnen spelen in het toezicht en in de samenwerking met verhuurders.
Verdere stappen
Hoe groot de rol van decentrale overheden uiteindelijk wordt, hangt af van de keuzes die het Rijk maakt bij de toegang tot de EIB-middelen. Nederland kan kiezen voor financiering via het Sociaal Klimaatplan, een afzonderlijk investeringsprogramma of een combinatie daarvan. Die route bepaalt het beleidskader, de voorwaarden en hoe de middelen worden ingezet en verdeeld.
Op dit moment is nog niet duidelijk via welke route Nederland de middelen zal benutten en in hoeverre decentrale overheden daar direct of indirect bij betrokken worden. Het is daarom verstandig de verdere uitwerking en besluitvorming op nationaal niveau nauwgezet te volgen.
Bronnen
Environmental and Social Data Sheet
ETS2 FRONTLOADING FACILITY
Unlocking €3 billion for investment opportunities in the decarbonisation of buildings and road transport – Climate Action
Wat is EU ETS-2? | Nederlandse Emissieautoriteit
Extra informatie
Brief van 24 juni 2025 over de Stand van zaken Sociaal Klimaatplan
Kamerbrief over indiening van het Nederlandse Sociaal Klimaatplan (SKP) bij Europese Commissie |
Kamerbrief voortgang en proces Social Climate Fund | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
Sociaal klimaatfonds | EUR-Lex
