Luchtkwaliteit

Decentrale overheden hebben veel te maken met het Europees luchtbeleid. Omdat luchtverontreiniging zich over landsgrenzen heen verplaatst, is er door de lidstaten gekozen voor een coördinatie op EU-niveau bij het aanpakken van luchtverontreiniging. Dit betekent dat er Europese doelstellingen zijn aangenomen die ervoor moeten zorgen dat voor alle Europese burgers schone lucht beschikbaar is. Hiervoor stelt de EU onder andere minimale grenswaarden voor de luchtkwaliteit. 

Deze doelstellingen dienen op nationaal, maar zeker ook op decentraal niveau gehandhaafd te worden. Ook binnen Nederland zijn provincies en gemeenten van elkaar afhankelijk bij de aanpak van luchtverontreiniging.

Naast de Europese grenswaarden hebben tientallen Nederlandse gemeenten en provincies in januari 2020 het Schone Lucht Akkoord (SLA) ondertekend. Hierin staan aanvullende afspraken over de vermindering van de uitstoot van fijnstof en stikstof. 

Europees beleid

Het EU-beleidskader ten aanzien van de luchtkwaliteit beslaat drie pijlers. De eerste beslaat normen voor luchtkwaliteit, de tweede nationale emissiereductiedoelstellingen en de derde emissienormen voor bronnen van verontreiniging.

Normen voor luchtkwaliteit in Europa

De Europese normen op het gebied van luchtkwaliteit zijn hoofdzakelijk vastgelegd in de Richtlijn betreffende luchtkwaliteit (Richtlijn 2008/50/EG) en de Richtlijn betreft arseen, cadmium, kwik, nikkel en polycyclische aromatische koolwaterstoffen in de lucht (Richtlijn 2004/107/EG). 

Het doel van de richtlijnen is om luchtvervuiling in Europa terug te dringen en stelt daarbij eisen aan concentraties van bepaalde stoffen. De richtlijn maakt daarbij een onderscheid tussen grenswaardes, streefwaardes en alarmdrempels. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen normen voor de bescherming van de gezondheid van mensen en normen voor de bescherming van de natuur. Voor het behalen van de luchtkwaliteitsnormen in monitoring vereist. 

Stand van Zaken
In november 2019 publiceerde de Europese Commissie het resultaat van een Fitness Check van deze Luchtkwaliteitsrichtlijnen. Met een Fitness check wordt een set van bestaande Europese wet- en regelgeving geëvalueerd en wordt nagegaan of deze wetgeving nog voldoet aan de doelstellingen die met de oorspronkelijke wetgeving beoogd werd te behalen. Hoewel de Commissie concludeert dat de richtlijnen gedeeltelijk doeltreffend zijn gebleken bij het bereiken van de algemene doelstellingen om luchtvervuiling te verminderen, zijn niet alle doelstellingen behaald. Dit komt onder andere door een gebrekkige implementatie door de lidstaten. Wel concludeert de commissie dat de richtlijnen fit for purpose zijn en dat er ruimte is voor verbeteringen in de huidige regelgeving, zoals bijvoorbeeld duidelijke eisen en aanvullende begeleiding voor het monitoringsproces. 

Nationale emissiereductiedoelstellingen

Voor bepaalde luchtverontreinigende stoffen zijn naast grenswaarden ook emissieplafonds geformuleerd. De Nationale Emissieplafonds Richtlijn (NEC-Richtlijn) stelt emissiereductieverbintenissen vast voor zwaveldioxiden, stikstofoxiden, ammoniak, vluchtige organische stoffen en fijnstof. Het gaat hierbij om nationale emissieplafonds waarboven de emissie van bovengenoemde stoffen niet mag uitkomen. Voor 2030 zullen er nieuwe plafonds worden afgesproken.  

Emissienormen voor bronnen van verontreiniging

Onderdeel van de wetgeving op het gebied van luchtkwaliteit is de regelgeving voor de bronnen voor luchtverontreiniging. Deze pijler beslaat een breed terrein, van uitstoot van voertuigen tot de industriële sector en zijn vastgelegd in diverse EU-richtlijnen.

Zo is er wetgeving om de verontreiniging door wegvoertuigen aan te pakken. Met Richtlijn 2009/33/EG inzake de bevordering van schone wegvoertuigen ter ondersteuning van emissiearme mobiliteit wordt er bijvoorbeeld ingezet op emissievrije stadsbussen. De provincies en de Rijksoverheid zijn in 2016 tot overeenstemming gekomen dat er in 2025 wordt overgestapt op 100 procent uitstootvrije bussen. 

Ander belangrijke EU-wetgeving gaat in op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door schepen, oplosmiddelen- en verfproducten  ,  en de energiesector. Op onze pagina industriële emissies is meer informatie te vinden over de EU-wetgeving die ingaat op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door de industriële sector. De bovengenoemde NEC-richtlijn bevat ook maatregelen om de luchtverontreiniging vanuit de landbouw te verminderen. 

Europese Green Deal 
Onderdeel van de Europese Green Deal is een ‘Zero pollution’ actieplan waarmee de Europese Commissie verontreiniging van de lucht, het water en de bodem wil voorkomen. Onderdeel van dit actieplan is het herzien van de normen voor luchtkwaliteit en het ondersteunen van lokale overheden. Zo wil de Commissie de luchtkwaliteitsnormen beter aan laten sluiten bij de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie. 

Het ‘Zero Pollution’ actieplan wordt naar verwachting in 2021 bekend gemaakt. De doelstelling om de gezondheidsschade door luchtkwaliteit per 2030 te halveren is al opgenomen in het Nederlandse Schone Lucht Akkoord (SLA). 

Daarnaast moeten de samenhang tussen de luchtkwaliteitsdoelstellingen en andere beleidsterreinen worden verbeterd. Zo moeten de doelstellingen mee worden genomen in de initiatieven op het gebied van bijvoorbeeld slimme mobiliteit, hernieuwbare energie en de renovatie van gebouwen

Europese Green Deal 
Onderdeel van de Europese Green Deal is een ‘Zero pollution’ actieplan waarmee de Europese Commissie verontreiniging van de lucht, het water en de bodem wil voorkomen. Onderdeel van dit actieplan is het herzien van de normen voor luchtkwaliteit en het ondersteunen van lokale overheden. Zo wil de Commissie de luchtkwaliteitsnormen beter aan laten sluiten bij de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie. 

Het ‘Zero Pollution’ actieplan wordt naar verwachting in 2021 bekend gemaakt. De doelstelling om de gezondheidsschade door luchtkwaliteit per 2030 te halveren is al opgenomen in het Nederlandse Schone Lucht Akkoord (SLA). 

Daarnaast moeten de samenhang tussen de luchtkwaliteitsdoelstellingen en andere beleidsterreinen worden verbeterd. Zo moeten de doelstellingen mee worden genomen in de initiatieven op het gebied van bijvoorbeeld slimme mobiliteit, hernieuwbare energie en de renovatie van gebouwen

Nationaal beleid

Implementatie

De Luchtkwaliteitseisen en verplichtingen uit de Europese richtlijnen zijn opgenomen in de Wet milieubeheer.

Nationaal samenwerkingsplan luchtkwaliteit 

Om aan de Europese grenswaarden te voldoen trad in 2009 het Nationaal samenwerkingsplan Luchtkwaliteit (NSL) in werking. Het NSL is een samenwerkingsprogramma van de Rijksoverheid en decentrale overheden. Het NSL blijft van kracht tot de inwerkingtreding van de Omgevingswet.

Schone lucht akkoord

Om naast de Europese grenswaarden ook aan de advieswaarden van de Wereld Gezondheidsorganisatie te voldoen werd in januari 2020 door de rijksoverheid en tientallen provincies en gemeenten het Schone Lucht Akkoord (SLA) ondertekend. Het Schone Lucht Akkoord betreft maatregelen ter vermindering van de uitstoot van fijnstof, en stikstofdioxide door wegverkeer, mobiele werktuigen, landbouw, scheepvaart, industrie en huishoudens. Met dit beleid verschuift de focus in Nederland van het behalen van de Europese normen naar het verbeteren van de luchtkwaliteit ten behoeve van de volksgezondheid. Het SLA loopt tot 2030.  Gemeenten en provincies die het SLA nog niet hebben ondertekend, kunnen in de loop van 2020 toetreden tot het Akkoord.

Rol van decentrale overheden

Decentrale overheden zijn logischerwijs betrokken bij plannen om luchtverontreiniging aan te pakken. Luchtverontreiniging wordt immers veroorzaakt door onder andere (openbaar) vervoer, bouwprojecten en industrie. Daarnaast zijn de Europese normen voor luchtkwaliteit  ook van belang bij de ruimtelijke ordening. Decentrale overheden spelen dus een belangrijke rol in het verminderen van luchtverontreiniging en het behalen van Europese doelstellingen. Provincies en gemeenten zijn dan ook betrokken bij de monitoring van de luchtkwaliteit.  

Daarnaast is er een rol voor decentrale overheden als bevoegd gezag onder de Wet Milieubeheer. Uit artikel 5.6 lid 1 van deze wet kan een project (bijvoorbeeld een bouwproject) dat luchtverontreiniging veroorzaakt alleen doorgang vinden als het aan een of meerdere van onderstaande voorwaarden voldoet:

  • Er geen overschrijding of waarschijnlijke overschrijding is van een grenswaarde;
  • Er per saldo geen verslechtering optreedt van de luchtkwaliteit;
  • Er ‘niet in betekenende mate’ (NIBM) wordt bijgedragen aan luchtverontreiniging; en
  • Het project is opgenomen in het Nationaal Samenwerkingsprogramma (NSL), Schone Lucht Akkoord (SLA) of andere lokale dan wel regionale plannen.

Verder werken decentrale overheden samen met de Rijksoverheid in het NSL en het SLA om ervoor te zorgen dat de uitstoot van onder andere fijn stof en stikstofoxide onder de Europese drempelwaarden blijft. 

Meer weten over dit onderwerp?

Werkt u voor een decentrale overheid of het Rijk en hebt u een vraag over dit onderwerp? Neem dan contact op met de helpdesk van Europa decentraal:

STEL UW VRAAG


Jurisprudentie Luchtkwaliteit

Luchtkwaliteit jurisprudentie

Hof van Justitie, 26 mei 2011. Stichting Natuur en Milieu e.a. tegen provincies Zuid-Holland en Groningen

Zaken C-165/09 t/m C-167/09. Op 26 mei 2011 gaf het Hof antwoord op vragen die de Raad van State in 2009 aan het Hof stelde. Het ging om het volgende:

Zuid-Holland heeft Rotterdam vergunningen verleend voor twee elektriciteitscentrales op de Maasvlakte, Groningen verleende hiervoor een vergunning voor de Eemshaven in Eemsmond.

Stichting Natuur en Milieu, Greenpeace Nederland en een aantal particulieren gingen hiertegen in beroep. Volgens hen hadden de provinciebesturen rekening moeten houden met de nationale emissieplafonds voor luchtverontreinigende stoffen. Door vergunningverlening zouden deze worden overschreden.

De Raad van State vroeg het Hof of en in hoeverre er bij vergunningverlening rekening gehouden moet worden met de nationale emissieplafonds van de NEC-richtlijn.

Uitspraak
Volgens het Hof is een lidstaat bij vergunningverlening voor een industriële installatie, niet verplicht de nationale emissieplafonds als voorwaarde te betrekken in de beslissing.

Lidstaten moeten zich wel aan de verplichting houden beleid op te stellen en maatregelen te nemen, die ‘in hun geheel genomen’ de uitstoot van gassen beperken en het nationale emissieplafond niet overschrijden.

Hof van Justitie, 6 november 2008. Europese Commissie tegen Nederland

Zaak C-405/07. De vraag was of Nederland zo’n groot probleem had met betrekking tot de luchtkwaliteit, dat Nederland mocht afwijken van de richtlijnen.

Uitspraak
Volgens het Hof heeft de Commissie onvoldoende onderzocht of de overschrijding van de grenswaarden zeer bijzonder waren in vergelijking met andere lidstaten. De beschikking van de Commissie waarin de Nederlandse maatregelen – de verplichte roetfilter – niet werden goedgekeurd, werden hierbij ook vernietigd. Dit betekent niet dat de verplichte roetfilter automatisch is toegestaan.

Hof van Justitie, 25 juli 2008. Dieter Janecek tegen Freistaat Bayern

Zaak C-237/07. Volgens het Hof kunnen particulieren zich tegenover de overheid beroepen op onvoorwaardelijke en voldoende duidelijke bepalingen van een richtlijn (zaak 148/78, Ratti). Ook richtlijnbepalingen waarin grenswaarden zijn neergelegd, ter bescherming van de volksgezondheid, kunnen rechtstreeks werken.

De Duitse Janecek (politicus voor de Groenen) woonde op de middelste ringweg van München. Dit was nabij een meetstation voor luchtkwaliteit. De emissiegrenswaarde voor fijnstof werd er regelmatig overschreden. Janecek wilde dat de deelstaat Beieren een actieplan zou opstellen. Hierin moest worden vastgelegd, dat op korte termijn maatregelen zouden worden genomen om deze luchtvervuiling tegen te gaan. Hij beriep zich op Richtlijn 96/62/EG (nu Richtlijn 2008/50/EG) over de beoordeling en het beheer van de luchtkwaliteit.

De Duitse rechter vroeg het Hof of iemand wiens gezondheid wordt aangetast door overschrijding van grenswaarden, op basis van art. 7 lid 3, het recht wordt toegekend op het opstellen van een dergelijk actieplan.

Uitspraak
Het Hof antwoordde bevestigend. Als de vereiste maatregelen ter bescherming van de volksgezondheid niet worden nageleefd, kan dit gevaar opleveren voor personen. In dat geval moeten betrokkenen zich kunnen beroepen op de dwingende voorschriften van de richtlijnen inzake lucht- en drinkwaterkwaliteit. Particulieren die rechtstreeks worden getroffen, moeten kunnen bewerkstelligen dat de bevoegde nationale autoriteiten een actieplan opstellen, als bedoeld in Richtlijn 96/62/EG. Eerder bepaalde het Hof dit al in de zaak Commissie tegen Duitsland (zaak C-59/89) in 1991.

De Duitse rechter vroeg ook of de richtlijn nationale autoriteiten verplicht tot het uitvaardigen van maatregelen waardoor op korte termijn de grenswaarde wordt bereikt, of maatregelen die zorgen voor een geleidelijke verbetering.

Uitspraak
Lidstaten beschikken in dit kader over een beoordelingsmarge, zo antwoordde het Hof. Toch stelt art. 7 lid 3 Richtlijn 96/62/EG grenzen uit de uitoefening hiervan. Lidstaten moeten, binnen het kader van het actieplan en op korte termijn, maatregelen nemen om het risico van overschrijding van de grenswaarden of alarmdrempel, tot een minimum te beperken en geleidelijk terug te keren naar een niveau onder deze waarden of drempels.

Nieuws Luchtkwaliteit

Kabinet presenteert structurele aanpak stikstofproblematiek

Het kabinet stelt € 5 miljard beschikbaar voor de structurele aanpak van de stikstofproblematiek. Dat staat in een Kamerbrief van landbouwminister Schouten. Het bedrag wordt beschikbaar gesteld voor een pakket maatregelen voor de periode tot en met 2030 die de uitstoot en neerslag van stikstof vermindert, de natuur herstelt en de vergunningsverlening verder op gang brengt.

Lees het volledige bericht

Voldoen aan Europese normen luchtkwaliteit blijft uitdaging ondanks verbetering

Het Nationaal Samenwerkingsplan Luchtkwaliteit (NSL) lijkt te hebben bijgedragen aan het verbeteren van de luchtkwaliteit in Nederland. Dat schrijft staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) Stientje van Veldhoven in een brief aan de Tweede Kamer. De staatssecretaris baseert zich daarbij op een beleidsdoorlichting van het NSL, die in februari al werd afgerond. Hoewel overschrijdingen van de Europese normen voor stikstofdioxide en fijnstof zijn afgenomen, is het niet duidelijk in welke mate deze afname is toe te schrijven aan het NSL. Lees het volledige bericht

Rechter mag controleren op meetpunten luchtkwaliteit

De nationale rechter mag op grond van de Europese richtlijn voor luchtkwaliteit nationale autoriteiten controleren op het naleven van regels omtrent luchtkwaliteit. Dat heeft het EU-Hof geoordeeld in een Belgische rechtszaak. Het gaat om de locatiekeuze van de meetinstrumenten en het garanderen dat alle noodzakelijke maatregelen worden genomen. Volgens het Hof zijn de bepalingen uit de richtlijn helder en specifiek genoeg om rechtstreeks door te werken in het nationaal recht. Lees het volledige bericht

Urban Agenda ondersteunt gemeenten bij ontwikkelen beleid luchtkwaliteit

Het partnerschap Luchtkwaliteit van de EU Urban Agenda heeft een aantal tools gepresenteerd die gemeenten kunnen helpen luchtvervuiling te bestrijden. Het gaat onder meer om een handleiding voor het ontwerpen van effectief beleid en het financieren daarvan. Het partnerschap werkt nog aan een algemeen businessmodel voor het ontwikkelen van beleid omtrent luchtkwaliteit.

Lees het volledige bericht

Co-creatie luchtkwaliteit: Oplossingen voor gezonde Europese lucht

Op woensdag 17 oktober zijn experts van regionale overheden, kennisinstellingen, belangenverenigingen en het bedrijfsleven vanuit het Brusselse netwerk samen het gesprek aangegaan over wat nodig is voor gezonde lucht in heel Europa. Gedeputeerde Mariëtte Pennarts, vanuit de Regio Randstad verantwoordelijk voor milieu, heeft de uitkomsten aangeboden aan François Wakenhut van de Europese Commissie (DG ENV) als input voor de evaluatie van de Europese richtlijnen voor luchtkwaliteit. De uitkomsten zijn overhandigd met een air-plant als symbool voor gezonde lucht. Lees het volledige bericht

Verzoek om voorbeelden luchtkwaliteitsmaatregelen voor EU-luchtkwaliteitsrichtlijn

In het kader van de Europese Agenda Stad vraagt het Partnerschap Luchtkwaliteit om voorbeelden van (on)succesvolle luchtkwaliteitsmaatregelen uit de (decentrale) praktijk. De input zal door het Partnerschap gebruikt worden voor de verdere implementatie van de EU-luchtkwaliteitsrichtlijn.  De best practices worden tevens gepubliceerd en vormen zo een voorbeeld voor de hele Europese Unie. Voorbeelden kunnen tot 15 november 2018 worden aangeleverd.

Lees het volledige bericht

Commissie: concentratie zwaveldioxide afgenomen in kustgebieden en havens

De Europese Commissie signaleert een daling van de concentratie zwaveldioxide (SO2) in de lucht in Europese kust- en havengebieden, zo blijkt uit een onlangs uitgebracht verslag over de uitvoering en de naleving van de zwavelrichtlijn. Volgens de Europese Commissie komt deze daling onder andere door de implementatie van nieuwe EU-regels voor schonere brandstoffen voor schepen.

Lees het volledige bericht

Schonere lucht: consultatie voorgestelde aanpassing NSL

Staatssecretaris Stientje van Veldhoven van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft op maandag 26 maart 2018 maatregelen gepresenteerd om de luchtkwaliteit in Nederland te verbeteren. De maatregelen zullen worden opgenomen in het Nationale Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL). Provincies en gemeenten spelen een belangrijke rol in de uitvoering van deze maatregelen.

Lees het volledige bericht

Nederlandse staat wint zaak luchtkwaliteit: geen aantoonbare schade

De Nederlandse staat heeft zijn verplichting geschonden om aan de Europese grenswaarden voor luchtverontreinigende stoffen te voldoen. Dit blijkt uit een uitspraak van de rechtbank Den Haag. Toch leidt dit oordeel niet tot een veroordeling van de Staat, omdat niet is gebleken dat de personen voor wie Milieudefensie en Stichting Adem opkomen schade hebben geleden. Nederland neemt bovendien voldoende maatregelen om de periode van overschrijding van de grenswaarden zo kort mogelijk te houden. Beide partijen kunnen nog tegen deze uitspraak in hoger beroep gaan.

Lees het volledige bericht

Interactieve kaart brengt Europese luchtkwaliteit in beeld

Benieuwd naar de luchtkwaliteit in uw stad of regio? De Europese Commissie en het Europees Milieuagentschap (EEA) hebben een interactieve kaart gelanceerd waarmee het mogelijk is om de plaatselijke luchtkwaliteit van steden en regio’s in Europa te raadplegen. Ook is de informatie over de luchtverontreiniging per EU-lidstaat geactualiseerd. De Commissie en het EEA lanceerden de interactieve kaart tijdens de VN-klimaattop in Bonn (COP23). Lees het volledige bericht

Praktijkvragen Luchtkwaliteit