Meststoffen

Meststoffen, stikstof en bodemverbeteraars 

In de agrarische sector wordt mest en kunstmest gebruikt om gewassen te laten groeien. Kunstmest bevat stikstofverbindingen zoals nitraat, maar ook fosfaat. Dit zijn essentiële voedingstoffen voor planten. Mest speelt daarnaast een rol in de kringlooplandbouw en het minimaliseren van de broeikasgasemissie. Zo kan er bijvoorbeeld biogas uit mest worden gewonnen.  

Teveel mest op en in de bodem heeft echter negatieve gevolgen voor het oppervlaktewater en grondwater en voor andere soorten natuur en milieu. Om milieurisico’s van mestgebruik te beperken hanteert de Europese Unie regels voor meststoffen.  

Europees beleid meststoffen 

De regels voor meststoffen zijn voornamelijk vastgelegd in de Europese Nitraatrichtlijn (Richtlijn 91/676), de RIE-richtlijn (Richtlijn industriële emissies, Richtlijn 2010/75) en de Grondwaterrichtlijn (Richtlijn 2006/118). Ook is de Verordening dierlijke bijproducten (Verordening 1069/2009) en de Richtlijn zuiveringsslib (Richtlijn 86/278) van belang. Deze regels lichten we hieronder toe. Het Europese meststoffenbeleid wordt aangevuld met de Meststoffenverordening voor kunstmeststoffen (Verordening 2003/2003; in 2022 wordt deze vervangen). Hierin staat welke meststoffen op de Europese markt mogen worden gebracht.  

Stand van Zaken  

In 2022 treedt de nieuwe Meststoffenverordening voor circulaire bemestingsproducten in werking, Verordening 2019/1009. De Verordening stimuleert de productie van meststoffen op basis van organisch afval, mest en andere reststromen. Deze verordening introduceert daarnaast een limiet voor zware metalen zoals cadmium en moet milieuvriendelijke alternatieven aantrekkelijker maken.

De Green Deal en meststoffen

Verontreiniging door nutriënten uit meststoffen (zoals stikstof en fosfor) is een groot probleem in de EU. Ongeveer de helft van de stikstof in meststoffen die in of op de bodem wordt gebruikt, gaat verloren en komt in de omgeving terecht. In de Green Deal heeft de EU als doel gesteld om het nutriëntenverlies, dus de hoeveelheid nutriënten die in de omgeving terecht komt, in 2030 ten minste te halveren. In 2022 komt de Commissie daartoe met een actieplan voor geïntegreerd nutriëntenbeheer. Dit actieplan bouwt voort op het ‘zero pollution actieplan’, het plan om de verontreiniging tot nul terug te brengen en is onder andere bedoeld om nutriëntenverontreiniging bij de bron aan te pakken.

Verder moet de recycling van organisch afval tot hernieuwbare meststoffen worden bevorderd. De nieuwe Meststoffenverordening die in 2022 ingaat, draagt hieraan bij. Daarnaast moeten duurzame bemestingstechnieken worden uitgebreid aan de hand van maatregelen in nationale plannen in het kader van het GLB (Gemeenschappelijk Landbouwbeleid).

De Nitraatrichtlijn: maximale mestproductie 

Het doel van de Nitraatrichtlijn is grond- en oppervlaktewater te bescherming tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen. Nitraat is een van de vormen waarin stikstof voorkomt in de bodem en in het water. De Nitraatrichtlijn draagt bij aan het verminderen van de stikstof- en fosforbelasting van grond- en oppervlaktewater en is daarmee een belangrijk instrument van de Kaderrichtlijn Water. 

Op grond van de Nitraatrichtlijn moeten de lidstaten de wateren identificeren die door nitraatverontreiniging (dreigen te) worden getroffen en deze aanwijzen als ‘nitraatgevoelige gebieden’. Ze dienen voor deze gebieden nationale actieprogramma’s te ontwikkelen en uit te voeren met maatregelen om nitraatverontreiniging te verminderen of te voorkomen. 

De richtlijn schrijft voor dat een liter water niet meer dan 50 milligram nitraat mag bevatten. Ook stelt het een maximum aan de hoeveelheid stikstof die landbouwers op hun grond mogen verspreiden. Onder bepaalde voorwaarden kunnen lidstaten hiervan afwijken (derogatie). Aan Nederland is tijdelijke toestemming verleend waardoor landbouwers meer mest kunnen produceren dan het Europese norm toe laat. De huidige derogatie loopt tot 31 december 2021 (zie Besluit 2020/1073). Aan deze derogatie zijn voorwaarden verbonden. De Europese Commissie ziet toe op de nakoming daarvan. Zo gelden er voor Nederland extra eisen ten aanzien van de uitstoot van fosfaat. Daarnaast mag alleen meer mest worden geproduceerd met een derogatievergunning. Landbouwbedrijven moeten hiervoor een bemestingsplan opstellen en bijhouden.  

Uit een rapport van de Europese Commissie over de uitvoering van de Nitraatrichtlijn blijkt dat er de afgelopen tien jaar weinig vooruitgang geboekt is. De Commissie pleit daarom voor ingrijpendere maatregelen en betere naleving van de richtlijn. Nederland is een van de lidstaten die het verst verwijderd is van het bereiken van de doelstellingen uit de Nitraatrichtlijn en moet daarom dringend extra maatregelen nemen. 

Europese RIE-richtlijn: regels voor de opslag, verwerking en het uitrijden van mest 

Veehouderijen dragen bij aan de uitstoot van verontreinigende stoffen in de lucht en het water. Intensieve pluimvee- en varkenshouderijen vallen daarom onder de RIE-richtlijn (Richtlijn Industriële Emissies, 2010/75). Dit betekent dat deze sectoren rekening moeten houden met best beschikbare technieken, bijvoorbeeld op het gebied van de opslag, verwerken en uitrijden van mest. Ook kan een omgevingsvergunning nodig zijn. Meer informatie over de best beschikbare technieken voor mest vindt u op de website van Infomil. Meer informatie over de RIE-richtlijn vindt u op onze pagina over industriële emissies. 

Waterbeleid: maximale nitraatconcentratie in water 

De Nitraat- en RIE-richtlijnen houden nauw verband met de Europese regelgeving voor de bescherming van waterkwaliteit. Gewasbeschermingsmiddelen, zware metalen en andere chemische stoffen kunnen uitspoelen uit landbouwgrond naar grond- en oppervlaktewateren. De Kaderrichtlijn Water (KRW) stelt een maximum voor de hoeveelheid nitraat in grond- en oppervlaktewater. In de Grondwaterrichtlijn (Richtlijn 2006/118) is een norm voor de concentratie van nitraten en werkzame stoffen uit bestrijdingsmiddelen opgenomen.

Verder is een lijst met stoffen opgesteld die een risico vormen voor het watermilieu. Deze lijst is opgenomen in de Kaderrichtlijn Water (KRW; Richtlijn 2000/60/EG) en de dochterrichtlijn, de Richtlijn Prioritaire stoffen/Milieukwaliteitsnormen Water (MKN; Richtlijn  2008/105). Lidstaten moeten de emissie van bepaalde prioritaire stoffen beperken. Op deze lijst staan ook stoffen die in meststoffen kunnen voorkomen, zoals cadmium. Meer informatie hierover vindt u op onze pagina over chemische stoffen

Hergebruik van mest: biogas  

De Verordening dierlijke bijproducten (Verordening 1069/2009) is voor het mestbeleid van belang, bijvoorbeeld bij het composteren van dierlijke mest. Deze Verordening schrijft voor hoe dierlijke bijproducten moeten worden verzameld, vervoerd, opgeslagen, gehanteerd en verhandeld. Mest valt in deze Verordening onder ‘categorie 2’ materiaal: matig gevaarlijk materiaal. De Verordening bepaalt verder bijvoorbeeld dat mest gebruikt mag worden voor de productie van biogas.  

Green Deal: potentie voor hernieuwbare energie 

Organische meststoffen hebben potentie in de circulaire economie. Mest kan gebruikt worden voor de productie van hernieuwbare energie. In de ’van boer tot bord-strategie’ (farm to fork) wijst de Commissie op de rol die de agrarische sector kan spelen bij de productie van bio-energie. Zo ziet de Commissie mogelijkheden voor de productie van biogas uit afval en reststoffen uit de landbouw zoals mest, met behulp van anaerobe gistingstanks. Hierin zouden ook de afval- en reststoffen van andere bronnen kunnen worden verwerkt, bijvoorbeeld uit de levensmiddelen- en drankenindustrie, rioolwater, afvalwater en huishoudelijk afval. De Commissie heeft aangegeven hiervoor initiatieven en programma’s te starten, maar heeft nog geen specifieke actie aangekondigd.

Zuiveringsslib

Daarnaast is er de ‘Richtlijn gebruik van zuiveringsslib in de landbouw’ (Richtlijn 86/278/EEG). Hierin worden eisen gesteld aan het gebruik van zuiveringsslib als meststof door boeren. Zuiveringsslib is het restproduct dat overblijft na afvalwaterzuivering. Het kan worden toegepast als meststof of bodemverbeteraar. Het is daarmee een alternatief voor chemische meststoffen. De Richtlijn zuiveringsslib bevat grenswaarden voor zware metalen. In Nederland wordt zuiveringsslib niet hergebruikt in verband met milieueisen en de concurrentie met dierlijke mest. Zo zijn er zorgen rondom PFAS en microplastics in het milieu. Zuiveringsslib wordt daarom in Nederland verbrand.  

Nederlands beleid

Meststoffenwet

In Nederland is de Nitraatrichtlijn onder andere opgenomen in de Meststoffenwet. Zo heeft Nederland een gebruikersnormenstelsel ingevoerd. Deze normen geven de maximale hoeveelheid stikstof en fosfaat aan die voor het bemesten van landbouwgronden gebruikt mag worden.  De NVWA en RVO zijn betrokken bij de handhaving van het mestbeleid.

Actieprogramma Nitraatrichtlijn

De Nitraatrichtlijn verplicht lidstaten om actieprogramma’s op te stellen waarin is opgenomen hoe de lidstaat de doelstellingen uit de Nitraatrichtlijn gaat bereiken. In Nederland is dat het Actieprogramma Nitraatrichtlijn. Het huidige programma loopt van 2018 tot en met 2021. Er ligt momenteel een ontwerp voor het volgende actieprogramma van 2022 tot 2025. Nederland is één van de dertien lidstaten die ervoor heeft gekozen het hele grondgebied als ‘nitraatgevoelig gebied’ te bestempelen.

Nederland heeft verdere invulling gegeven aan de Nitraatrichtlijn en haar doelstellingen door in 2018 een stelsel van verhandelbare fosfaatrechten voor melkvee in te voeren. Dit stelsel moet de fosfaatproductie uit mest van melkvee beperken. Melkveebedrijven kunnen fosfaatrechten op de markt aankopen en verhandelen. De Commissie heeft vastgesteld dat het stelsel staatssteun vormt maar aangezien de maatregel een milieudoelstelling nastreeft, heeft de Commissie het stelsel toch goedgekeurd. 

Decentrale relevantie Europees Mestbeleid 

Decentrale overheden zijn nauw betrokken bij het handhaven van wet- en regelgeving op het gebied van meststoffen. Provincies en waterschappen zijn in Nederland namelijk verantwoordelijk voor de kwaliteit van het grond- en het oppervlaktewater. Zij moeten er dus voor zorgen dat nitraatconcentraties in het grondwater de Europese norm niet overschrijden.  

Verder vormen decentrale overheden het bevoegd gezag dat toezicht houdt op het bewerken en verwerken van mest en bij overlast of hinder die daardoor ontstaat. Gemeenten zijn in de meeste gevallen het bevoegd gezag met betrekking tot het bewerken, verwerken, opslaan van dierlijke mest. In sommige gevallen is de provincie het bevoegd gezag, bijvoorbeeld als een bedrijf onder de RIE-richtlijn valt. 

Daarnaast zijn provincies verantwoordelijk voor natuurbeheer. Overbemesting en lozingen kunnen gevolgen hebben voor het milieu en de biodiversiteit, bijvoorbeeld voor beschermde gebieden zoals het Natura 2000-netwerk. Lees meer over de gevolgen van uitspraken van de Raad van State over stikstof in deze praktijkvraag.