Steun die wordt verleend met inachtneming van de voorwaarden uit het DAEB-vrijstellingsbesluit moet verenigbaar zijn met de interne markt. In dat geval is er namelijk geen sprake van onrechtmatig verleende staatssteun. Om van het DAEB-vrijstellingsbesluit gebruik te kunnen maken moet er allereerst sprake zijn van algemeen economisch belang en marktfalen. De onderneming die de DAEB uitvoert, moet formeel door de overheid worden aangewezen via een aanwijzings- of toewijzingsbesluit. Alleen met zo’n officiële aanwijzing kan de onderneming compensatiesteun ontvangen voor de uitvoering van de publieke taken. Hier vindt u meer informatie over de vorm, de juridische grondslag en de vereiste elementen van een aanwijzings- of toewijzingsbesluit.
Aanwijzings/toewijzingsbesluit
In haar DAEB-gids geeft de Europese Commissie aan dat decentrale overheden die een DAEB willen aanwijzen en financieren hier een bestuursrechtelijke grondslag voor nodig hebben. (Let op, de DAEB gids is van 2013, en is niet verenigbaar met de nieuwe DAEB-deminimisverordening en het Vrijstellingsbesluit. Echter, is dit instrument nuttig om een aantal begrippen te interpreteren. Red.)
Het aanwijzings- of toewijzingsbesluit kan overeenkomen met de rechtsgrondslag die de gemeente kiest om de DAEB aan te wijzen en te financieren. Het besluit kan zowel ‘toewijzingsbesluit’ als ‘aanwijzingsbesluit’ genoemd worden.
Volgens artikel 4 van het DAEB-Vrijstellingsbesluit moeten decentrale overheden de volgende gegevens in een aanwijzingsbesluit opnemen:
- de inhoud en de duur van de openbaredienstverplichtingen;
- de betrokken onderneming en, in voorkomend geval, het betrokken grondgebied;
- de aard van alle uitsluitende of bijzondere rechten die de onderneming door het toewijzende overheidsorgaan zijn verleend;
- een beschrijving van het compensatiemechanisme en de parameters voor berekening, monitoring en herziening van de compensatie;
- de regelingen om overcompensatie te vermijden en terug te betalen.
Vorm aanwijzingsbesluit
Een aanwijzingsbesluit op basis van het Altmark-arrest is in beginsel vormvrij. Wel hebben overheden zelf aanwijzingsformats in het leven geroepen. Zie hiervoor par. 7.1 van de Handreiking Diensten van Algemeen Economisch Belang van het ministerie van BZK.
De Commissie stelt wel als voorwaarde dat het aanwijzingsbesluit in de nationale rechtsorde van de betrokken lidstaat een ‘dwingend juridisch karakter’ moet hebben. Dat wil zeggen dat partijen niet de mogelijkheid hebben om bij overeenkomst af te wijken van wat er is vastgelegd in het aanwijzingsbesluit. Een overheid mag kiezen voor de bestuursrechtelijke- of de privaatrechtelijke weg. Voorbeelden van verschijningsvormen van aanwijzingsbesluiten zijn:
- alle soorten besluiten en bestuursreglementen van gemeenten;
- een subsidiebesluit op basis van de subsidietitel van de Awb;
- nationale wet- en regelgeving;
- concessieovereenkomsten;
- uitvoeringsconvenanten tussen de centrale en decentrale overheid;
- een alleenrecht;
- prestatiecontracten.
Bovenstaande lijst is niet uitputtend. Overheden moeten de DAEB-taak en de uitvoering van de DAEB op een bestuursrechtelijke grondslag vastleggen, maar zijn vrij in de keuze welk instrument zij gebruiken. In de decentrale praktijk wordt vaak een goedkeuringsbesluit van het college van B&W of Gedeputeerde Staten als een aanwijzingsbesluit gebruikt.
Ook kunnen overheden gezamenlijk een DAEB aanwijzen. Een DAEB kan tot slot ook worden aangewezen aan één of aan meerdere dienstverleners. Voor meer informatie zie Handreiking Diensten van Algemeen Economisch Belang, van het ministerie van BZK (Let op, de informatie over het DAEB-vrijstellingsbesluit in deze handreiking is deels verouderd. Het DAEB-vrijstellingsbesluit is eind 2025 herzien en inmiddels in werking getreden. Gemeenten moeten bij het aanwijzen en compenseren van een DAEB voldoen aan de voorwaarden van het herziene vrijstellingsbesluit. De handreiking dient daarom met de nodige voorzichtigheid te worden gebruikt. Red.)
Meerdere overheden
Zoals aangegeven bestaat er vanuit het oogpunt van de staatssteunregels geen standaard aanwijzingsbesluit. Dit soort besluiten moeten worden aangepast aan het nationale recht van de betrokken lidstaat. De vraag of een aanwijzingsbesluit dat door een penvoerende overheid (bijvoorbeeld een regio) wordt vastgesteld ook voor andere overheidsinstanties (zoals gemeenten of andere regio’s) geldt, is dus een kwestie van nationaal recht.
Voorbeelden van besluiten die een ‘toewijzingsbesluit’ in de zin van het DAEB-pakket kunnen zijn wanneer een dienst van algemeen belang of een DAEB door meerdere overheidsinstanties wordt medegefinancierd, zijn:
- een besluit van regio X tot aanwijzing van een DAEB dat nadien ook wordt goedgekeurd door gemeente Y via een besluit van de gemeenteraad. Het goedkeuringsbesluit van gemeente Y kan dan ook als toewijzingsbesluit voor gemeente Y gelden;
- een toewijzingsbesluit voor een DAEB dat gezamenlijk wordt vastgesteld en goedgekeurd door bijvoorbeeld een regio, een provincie en een gemeente, of bijvoorbeeld tussen twee gemeenten en twee regio’s, en dat door meerdere specifieke dienstverrichters moet worden verricht in de regio/provincie/gemeenten.
Meer informatie
Diensten van algemeen economisch belang (DAEB), KED
Staatssteunregels DAEB, KED
Sociale en betaalbare huisvesting, KED
Handreiking Diensten van Algemeen Economisch Belang, van het ministerie van BZK
DAEB-gids, Europese Commissie
Diensten van algemeen economisch belang (DAEB), Europese Commissie