Naar aanleiding van de ontwikkelingen in het Midden-Oosten heeft de Europese Commissie vastgesteld dat de situatie in Iran gevolgen heeft voor energiezekerheid, energieprijzen, toeleveringsketens en veiligheid van EU-burgers. Ook heeft het invloed op de stabiliteit van de interne markt. Daarom heeft de Commissie een mededeling gepubliceerd waarin een tijdelijk staatssteunkader in verband met de crisis in het Midden-Oosten (METSAF) wordt vastgesteld, om de gevolgen van de uitzonderlijk sterke stijgingen van brandstof- en meststoffenprijzen als gevolg van deze crisis te verzachten.
METSAF
Het doel van METSAF is lidstaten de mogelijkheid te bieden extra ondersteuning te verlenen aan sectoren die het zwaarst zijn getroffen. Daartoe kan steun worden verleend aan ondernemingen in onder meer de landbouw-, visserij- en vervoerssector, onder andere ter compensatie van hogere energie-, brandstof- en meststofprijzen en een vereenvoudigde aanpak voor kleine steunbedragen. Het gaat hierbij om specifieke energieprijssteun als aanvulling op het bestaande staatssteunkader. Steun op grond van METSAF moet vooraf worden aangemeld bij de Commissie en voldoen aan specifieke voorwaarden. Tegelijkertijd moet deze steun in lijn zijn met de doelstellingen voor de energietransitie, zoals de integratie van hernieuwbare en koolstofarme energiebronnen en de bevordering van schone energie, zoals uiteengezet in AccelerateEU en de Clean Industrial Deal (CISAF).
Wat is CISAF?
CISAF, het nieuwe staatssteunkader dat vanaf 25 juni 2025 van toepassing is, speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van schone energie, industriële decarbonisatie en de ondersteuning van schone technologie via verschillende steunmaatregelen.
Het staatssteunkader binnen CISAF vereenvoudigt de regels op vijf gebieden:
- Het versnellen van de uitrol van schone energie
- Tijdelijke verlaging van elektriciteitsprijzen voor energie-intensieve gebruikers
- Ondersteuning van een koolstofvrije industrie
- Ontwikkeling van voldoende productiecapaciteit voor schone technologie
- Vermindering van risico’s bij particuliere investeringen
CISAF stelt lidstaten, zowel nationale als decentrale overheden, in staat om steun te verlenen aan projecten die bijdragen aan een schone industrie. Deze steun is toegestaan, mits wordt voldaan aan de voorwaarden van het staatssteunkader en de Europese staatssteunregels.
Hiermee kunnen decentrale overheden via het staatssteunkader bijdragen aan de EU-beleidsdoelstellingen om klimaatneutraliteit te bereiken en het concurrentievermogen te versterken door de transitie naar een koolstofarme economie te bevorderen.
Daarnaast is het belangrijk om te vermelden dat METSAF niet alleen een tijdelijk staatssteunkader vaststelt, maar ook tijdelijke wijzigingen van het CISAF bevat. Zie hiervoor hoofdstuk 3 van METSAF.
Voor meer informatie over CISAF zie ook: Impuls voor de Clean Industrial Deal door nieuw staatssteunkader – Europa decentraal en Nieuwe staatssteunregels en Europese financiering: overeenkomst tussen Investeringsbank en Commissie – Europa decentraal.
Wat is AccelerateEU?
De Mededeling AccelerateEU (EU/2026/370), beschrijft maatregelen om de energiezekerheid in de EU te versterken, de energietransitie te versnellen en de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen. Daarbij ligt de nadruk op betaalbare, veilige en schone energie.
Het doel van AccelerateEU is het versterken van de energie-unie door het bevorderen van energiezekerheid, het opschalen van hernieuwbare energie en het ontwikkelen van betaalbare en duurzame energiesystemen. Daarnaast beoogt de mededeling consumenten en bedrijven te beschermen tegen volatiele energieprijzen en hen te ondersteunen bij de overgang naar schone en betaalbare energie.
De mededeling omvat verschillende kernprioriteiten:
- Betere en nauwere coördinatie tussen lidstaten, onder meer op de energiemarkt
- Versterkte bescherming van consumenten en bedrijven tegen hoge energieprijzen
- Versnelling van de uitrol van hernieuwbare en schone energie
- Modernisering en versterking van het energiesysteem
- Stimulering van investeringen in de energietransitie, onder meer via publieke financiering – overheidsfinancieringen)
Belangrijke sectoren van METSAF:
METSAF beschrijft de impact van de crisis op de volgende vijf sectoren: landbouw (zoals meststoffen en landbouwbrandstof, mede in relatie tot REsourceEU), visserij en aquacultuur (zoals scheepsbrandstof), vervoer over land (zoals diesel- en brandstofprijzen), zeevervoer (brandstofkosten) en luchtvaart (exploitatiekosten van luchtvaartmaatschappijen).(hoofdstuk 1)
Steun die normaliter niet onder de vrijstellingsmogelijkheden valt en daardoor als ongeoorloofde staatssteun zou worden aangemerkt, kan op grond van METSAF door de Commissie verenigbaar worden verklaard, mits wordt voldaan aan de volgende voorwaarden:
- de steun is gericht op het vergemakkelijken van de ontwikkeling van bepaalde economische activiteiten of regio’s (positieve voorwaarde); en
- de steun verandert de voorwaarden van het handelsverkeer niet zodanig dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad (negatieve voorwaarde).
Voor deze sectoren biedt METSAF een aanvullende, tijdelijke mogelijkheid voor steunverlening, zodat lidstaten ondernemingen kunnen ondersteunen bij specifieke, onverwachte, plotselinge en aanzienlijke kostenstijgingen die ertoe kunnen leiden dat de economische activiteit in de sector geheel of gedeeltelijk stilvalt.
Staatssteunkader en METSAF-voorwaarden:
De belangrijkste voorwaarden waaraan een decentrale overheid moet voldoen, zijn opgenomen in hoofdstuk 2 van METSAF. Onder andere moet de steun die gericht is op ondernemingen die actief zijn in de primaire productie van landbouw-, visserij of aquacultuurproducten (hoofdstuk 2.1):
- Toegekend zijn op grond van een regeling met een geraamd budget (punt a);
- Voor 31 december 2026 zijn toegekend (punt b);
- In een van de vormen beschreven in METSAF worden toegekend (punt c);
- De steun dekt maximaal 70% van de extra kosten die voortvloeien uit marktontwikkelingen die rechtstreeks het gevolg zijn van de crisis in het Midden-Oosten (punt d):
- Dit is alleen toegestaan indien de relevante marktbenchmarkprijs voor brandstof of meststoffen, afhankelijk van het geval, hoger ligt dan de toepasselijke historische benchmarkprijs die door de lidstaat is vastgesteld op basis van redelijke aannames en erkende indexcijfers (punt d);
- De steun wordt toegekend voor de periode van 1 maart 2026 tot en met 31 december 2026, op basis van het huidige verbruik van brandstof en meststoffen door de begunstigde, of het meest recente verbruik vóór de crisis (punt d);
- Steun aan ondernemingen die in de primaire productie van landbouwproducten actief zijn mag niet worden vastgesteld op basis van de prijs of de hoeveelheid van goederen (punt e);
- Steun geldt niet voor bepaalde categorieën zoals uitgesloten in EU-regels voor visserij en aquacultuur (punt f);
- Steun in de vorm van leningen of garanties mag worden omgezet in subsidies (tot uiterlijk 30 juni 2027), zolang het maximale steunbedrag niet wordt overschreden (punt g):
- Als omzetting niet mogelijk is zoals beschreven in punt g, mogen lidstaten tot 100% van de extra kosten voor brandstof of meststoffen dekken (punt h);
- Ondernemingen die vóór 28 februari 2026 al in financiële moeilijkheden verkeerden, komen in principe niet in aanmerking voor METSAF (punt i):
- Uitzondering: micro- en kleine ondernemingen kunnen wel steun krijgen, mits zij niet in een insolventieprocedure zitten en geen eerdere reddings- of herstructureringssteun hebben ontvangen. (punt j)
Daarnaast kan de steuntoekennende autoriteit (decentrale overheid) vooraf een voorschot verstrekken op basis van een raming van de verwachte kosten. Achteraf volgt controle, en onterecht ontvangen steun moet binnen zes maanden worden terugbetaald. Ook is cumulatie toegestaan mits er wordt voldaan aan bepaling 64 van METSAF.
Voor ondernemingen die actief zijn in het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren gelden vergelijkbare regels voor energieprijssteun als voor de landbouw- en visserijsector, zij het sectorspecifiek uitgewerkt (hoofdstuk 2.2.). Dit geldt ook voor ondernemingen die kortevaartdiensten binnen de EU aanbieden (hoofdstuk 2.3.). Daarnaast biedt het kader in bepaalde gevallen flexibiliteit in de toepassing van de voorwaarden (alternatieven).
Monitoring en rapportage van METSAF steun:
Lidstaten moeten steunmaatregelen boven €100.000 (of €10.000 in de primaire landbouw- en visserijsector) binnen zes maanden openbaar maken via de staatssteunwebsite of de IT-instrument van de Commissie. Bij belastingvoordelen geldt een termijn van één jaar na datum van indienen van de belastingaangifte.
Daarnaast moeten lidstaten jaarlijks verslag uitbrengen aan de Commissie en gedetailleerde dossiers over de steunverlening bijhouden gedurende tien jaar. Deze informatie moet op verzoek aan de Commissie worden verstrekt.
De Commissie kan aanvullende informatie opvragen en lidstaten verzoeken geaggregeerde gegevens te leveren om de uitvoering van de regeling te monitoren.